Giai đoạn sau tốt nghiệp là lúc du học sinh dễ bị lợi dụng nhất: quyền làm việc sắp hết, áp lực ở lại lớn, và luôn có người chào mời "bảo đảm định cư" hoặc bán một suất bảo lãnh việc làm. Ở nhiều nước, trả tiền để đổi lấy bảo lãnh visa là vi phạm pháp luật — Úc cấm đòi hoặc nhận tiền để đổi lấy kết quả di trú, Anh cấm tổ chức bảo lãnh chuyển phí bảo lãnh sang người lao động, Canada cấm chủ lao động thu lại chi phí thủ tục đánh giá tác động thị trường lao động từ người lao động. Người trả tiền không chỉ mất tiền mà còn có thể mất visa và mang vết trong lịch sử di trú.
Nguyên tắc tự bảo vệ đơn giản: không ai bảo đảm được quyết định của cơ quan di trú; người tư vấn di trú có thu phí phải có đăng ký và tra được trên danh bạ chính thức; mọi lời mời làm việc kèm yêu cầu nộp tiền đều cần nghi ngờ. Bài này đi qua các dạng rủi ro phổ biến, luật các nước nói gì ở mức nguyên lý, và cách kiểm trước khi tin ai.
Các dạng rủi ro phổ biến sau tốt nghiệp
Mua suất bảo lãnh. Một "chủ lao động" hoặc trung gian đề nghị bảo lãnh visa lao động hay đề cử thường trú với điều kiện người lao động trả một khoản tiền lớn, có khi kèm làm việc không lương hoặc trả lại một phần lương hằng tháng. Đây là hình thức bị cấm rõ ở nhiều nước, và khi bị phát hiện, cả hai bên đều có thể bị xử lý.
Thư mời làm việc giả. Thư mời trông chuyên nghiệp, gửi từ địa chỉ thư gần giống tên công ty thật, yêu cầu nộp phí "xử lý hồ sơ", "bảo hiểm", "khoá đào tạo bắt buộc" trước khi nhận việc. Công ty thật không thu tiền của người được tuyển để cấp việc làm.
Khoá học chỉ để giữ visa. Khi quyền làm việc sắp hết, một số người đăng ký khoá học giá rẻ, chất lượng thấp chỉ để có visa du học mới và tiếp tục ở lại. Các nước đã siết mạnh tình trạng này; hồ sơ chuyển xuống bậc học thấp hơn hoặc học nối nhiều khoá không liên quan dễ bị từ chối, và có thể bị coi là không thật sự đi học.
Dịch vụ "bảo đảm định cư". Gói dịch vụ cam kết kết quả, hoàn tiền nếu trượt, hoặc nói có "quan hệ" với cơ quan di trú. Không ai kiểm soát được quyết định của nhà nước; lời bảo đảm là dấu hiệu cảnh báo, không phải dấu hiệu uy tín.
Khai gian hồ sơ. Kinh nghiệm làm việc được "làm đẹp", giấy xác nhận lương không đúng thực tế, hôn nhân không thật để đi theo diện bảo lãnh. Gian lận khi bị phát hiện có thể dẫn tới bị cấm nộp hồ sơ trong nhiều năm, và vết này đi theo người nộp sang hồ sơ ở các nước khác.
Luật một số nước nói gì về việc trả tiền để có bảo lãnh
Bảng tóm tắt nguyên lý từ các quy định đã công bố; không phải tư vấn pháp lý. Chi tiết và chế tài cụ thể cần đọc trên trang chính thức hoặc hỏi người tư vấn có đăng ký.
| Nước | Nguyên tắc | Hệ quả có thể xảy ra |
|---|---|---|
| Úc | Cấm đòi, nhận, đề nghị hoặc trả tiền, lợi ích để đổi lấy việc bảo lãnh, đề cử hay việc làm gắn với visa | Phạt hành chính, hình sự với người vi phạm; người có visa liên quan có thể bị huỷ visa |
| Anh | Tổ chức bảo lãnh phải tự trả phí cấp chứng nhận bảo lãnh và phụ phí kỹ năng nhập cư, không được chuyển sang người lao động | Tổ chức có thể bị thu hồi giấy phép bảo lãnh; người lao động có thể mất chỗ dựa cho visa |
| Canada | Chủ lao động không được thu lại từ người lao động chi phí thủ tục đánh giá tác động thị trường lao động; mua bán thư mời làm việc để lấy điểm hay giấy phép là gian lận | Chủ lao động bị phạt, cấm tuyển lao động nước ngoài; người nộp có thể bị kết luận khai gian |
| Mỹ | Chủ lao động không được chuyển một số khoản phí của hồ sơ visa lao động H-1B sang người lao động; phải trả mức lương theo quy định | Chủ lao động bị phạt, phải hoàn tiền; hồ sơ có dấu hiệu gian lận bị điều tra |
Điểm chung: các nước coi bảo lãnh là trách nhiệm và chi phí của chủ lao động, đổi lại họ có được người lao động cần thiết. Một "chủ lao động" đòi bạn trả tiền để được bảo lãnh đang đảo ngược nguyên tắc đó.
Cố vấn di trú có đăng ký: cách kiểm trong năm phút
Ở các nước nhận nhiều du học sinh, tư vấn di trú có thu phí là nghề có quản lý. Ở Úc, đại lý di trú phải đăng ký với cơ quan quản lý đăng ký đại lý di trú và có số đăng ký tra được; luật sư hành nghề cũng được tư vấn. Ở Canada, cố vấn di trú phải là thành viên của cơ quan quản lý nghề tư vấn di trú và quốc tịch, hoặc là luật sư, công chứng viên ở Quebec. Ở Anh, người tư vấn di trú phải được cơ quan quản lý tư vấn di trú (trước đây gọi là OISC) cấp phép hoặc thuộc nghề luật được quản lý. Ở New Zealand, cố vấn di trú cần giấy phép của cơ quan quản lý cố vấn di trú. Ở Mỹ, chỉ luật sư hoặc đại diện được công nhận của tổ chức được Bộ Tư pháp công nhận mới được đại diện trong hồ sơ di trú.
Cách kiểm: hỏi số đăng ký hoặc số thành viên, rồi tự tra trên danh bạ chính thức của cơ quan quản lý — không tra qua đường dẫn người đó gửi. Đối chiếu tên, nơi hành nghề, tình trạng còn hiệu lực, lịch sử kỷ luật nếu danh bạ có công bố. Một người từ chối cung cấp số đăng ký, hoặc nói "làm qua đối tác bên kia", là lý do để dừng.
Người tư vấn có đăng ký thường phải ký hợp đồng dịch vụ ghi rõ phạm vi công việc, các khoản phí tư vấn tách riêng với lệ phí nhà nước, và cách xử lý khi khách hàng muốn dừng. Đọc kỹ hợp đồng, giữ bản sao, và chuyển tiền vào tài khoản đứng tên tổ chức hành nghề thay vì tài khoản cá nhân.
Ở Việt Nam, nhiều đơn vị tư vấn du học làm tốt phần chọn trường, hồ sơ học tập, visa du học; nhưng hồ sơ thường trú, visa lao động ở nước sở tại nên giao cho người có đăng ký tại chính nước đó, vì họ chịu trách nhiệm nghề nghiệp trước cơ quan quản lý ở nơi bạn nộp.
Dấu hiệu nên dừng lại và hỏi thêm
Không dấu hiệu nào một mình chứng minh lừa đảo, nhưng gặp từ hai dấu hiệu trở lên thì nên dừng mọi thanh toán và kiểm lại từ đầu.
- Cam kết kết quả visa hay định cư, hoặc hoàn tiền nếu trượt như một lời bảo đảm.
- Yêu cầu trả tiền để được tuyển, được bảo lãnh, được đề cử; hoặc yêu cầu trả lại một phần lương sau khi đi làm.
- Thư mời làm việc không qua phỏng vấn thật, gửi từ địa chỉ thư miễn phí hay tên miền gần giống công ty thật.
- Hối thúc quyết định gấp: "chỉ còn một suất", "chính sách sắp đóng, phải nộp tiền trong tuần".
- Đề nghị khai thông tin không đúng, "làm đẹp" kinh nghiệm hay lương, mượn giấy tờ của công ty khác.
- Không có hợp đồng dịch vụ rõ ràng, không hoá đơn, chỉ nhận tiền mặt hoặc chuyển khoản cá nhân.
- Người tư vấn không có đăng ký tra được ở nước nơi hồ sơ sẽ được nộp.
Khi nghi ngờ, các trường đều có văn phòng sinh viên quốc tế và dịch vụ tư vấn pháp lý cho sinh viên, thường miễn phí. Cơ quan di trú và cơ quan bảo vệ người tiêu dùng ở các nước này có kênh tiếp nhận tố giác lừa đảo.
Nếu đã lỡ trả tiền hoặc nộp hồ sơ có vấn đề
Việc đầu tiên là ngừng mọi khoản thanh toán tiếp theo và lưu toàn bộ bằng chứng: tin nhắn, thư điện tử, hợp đồng, biên nhận chuyển khoản, tên tài khoản nhận tiền. Bằng chứng càng đầy đủ, cơ hội thu hồi hoặc xử lý càng cao.
Tiếp theo, tìm tư vấn độc lập từ người có đăng ký hoặc từ dịch vụ pháp lý của trường để biết tình trạng visa hiện tại của mình và các lựa chọn. Nếu hồ sơ đã nộp có thông tin sai, cách xử lý tốt nhất thường là chủ động làm rõ với cơ quan di trú theo hướng dẫn của người tư vấn, thay vì chờ bị phát hiện. Mỗi nước có thủ tục riêng, và hậu quả của việc chủ động khai báo thường nhẹ hơn việc bị phát hiện.
Báo cáo với cơ quan chức năng không chỉ giúp mình mà còn giúp người đi sau. Ở nhiều nước, người lao động bị bóc lột hay bị đòi tiền bảo lãnh được bảo vệ khi tố giác, và có cơ chế để họ không bị mất visa chỉ vì đã tố giác chủ lao động vi phạm. Tìm hiểu cơ chế này qua tổ chức hỗ trợ người lao động hoặc dịch vụ pháp lý của trường.
Đi đường dài một cách sạch sẽ
Con đường ở lại hợp pháp thường chậm hơn và không có gì bảo đảm, nhưng mỗi bước đi đúng đều cộng dồn: kinh nghiệm thật, ngoại ngữ tốt lên, lịch sử di trú sạch, mạng lưới nghề nghiệp. Ngay cả khi cuối cùng không ở lại, những thứ đó vẫn còn nguyên giá trị khi về Việt Nam hay đi nước khác. Một vết gian lận thì ngược lại: theo người đó trong mọi hồ sơ visa về sau, kể cả visa du lịch.
Với gia đình, lời khuyên quan trọng nhất là đừng để áp lực "phải ở lại bằng mọi giá" đẩy con vào các lựa chọn rủi ro. Một quyết định về nước đúng lúc, với kinh nghiệm thật, tốt hơn nhiều so với một khoản tiền lớn trả cho lời hứa không ai giữ được.
Global Gate Pass làm tư vấn du học — chọn trường, chọn chương trình có tính tới quyền làm việc sau tốt nghiệp, chuẩn bị hồ sơ học tập và visa du học — và không bán dịch vụ bảo đảm định cư. Nếu gia đình đang cân nhắc một lời chào mời nào đó và muốn có thêm một góc nhìn độc lập, có thể đặt lịch buổi trao đổi đầu miễn phí để cùng đọc lại các điều khoản.
Câu hỏi thường gặp
Trả tiền cho công ty để được bảo lãnh visa có hợp pháp không?
Ở nhiều nước là không. Úc cấm đòi hoặc nhận tiền để đổi lấy bảo lãnh hay việc làm gắn với visa; Anh cấm tổ chức bảo lãnh chuyển phí bảo lãnh sang người lao động; Canada cấm chủ lao động thu lại chi phí thủ tục đánh giá thị trường lao động. Người trả tiền có thể bị ảnh hưởng visa.
Làm sao biết một cố vấn di trú có đăng ký hay không?
Hỏi số đăng ký hoặc số thành viên, rồi tự tra trên danh bạ chính thức của cơ quan quản lý nghề tư vấn di trú tại nước đó, không dùng đường dẫn người đó gửi. Kiểm tên, tình trạng còn hiệu lực và lịch sử kỷ luật nếu có công bố.
Có dịch vụ nào bảo đảm được định cư không?
Không. Quyết định cấp visa và thường trú thuộc về cơ quan nhà nước của nước sở tại. Người tư vấn có đăng ký chỉ có thể đánh giá khả năng và chuẩn bị hồ sơ đúng; lời bảo đảm kết quả là dấu hiệu cảnh báo.
Đăng ký khoá học khác để ở lại sau khi hết quyền làm việc có được không?
Về nguyên tắc có thể xin visa du học mới nếu thật sự đi học, nhưng các nước xét kỹ trường hợp chuyển xuống bậc thấp hơn hay học nối nhiều khoá không liên quan. Nếu bị đánh giá là không thật sự có mục đích học, hồ sơ có thể bị từ chối.
Nhận thư mời làm việc yêu cầu nộp phí trước thì làm gì?
Dừng thanh toán và kiểm lại: tra công ty trên kênh chính thức, liên hệ bộ phận nhân sự qua số, địa chỉ tự tìm chứ không qua thông tin trong thư. Công ty thật không thu tiền của người được tuyển để cấp việc làm.
Lỡ khai sai trong hồ sơ visa trước đây thì nên làm gì?
Tìm tư vấn từ luật sư hoặc cố vấn di trú có đăng ký tại nước đó để được hướng dẫn cách làm rõ thông tin với cơ quan di trú. Chủ động xử lý thường có hậu quả nhẹ hơn để bị phát hiện, và giúp hồ sơ về sau không tiếp tục mâu thuẫn.