Sinh viên quốc tế ngoài EU học đại học ở Đức được làm thêm tối đa 140 ngày trọn hoặc 280 nửa ngày mỗi năm (mức nới từ ngày 1/3/2024, trước đó là 120 và 240), chưa kể công việc trợ giảng, trợ lý nghiên cứu ở trường thường được tính riêng. Sau khi tốt nghiệp đại học ở Đức, sinh viên được cấp giấy cư trú tìm việc tới 18 tháng; tìm được việc phù hợp với trình độ thì chuyển sang giấy phép cư trú lao động, và có thể xin cư trú dài hạn sau một thời gian làm việc theo luật.
Hai câu hỏi này quyết định bài toán tài chính và định hướng của nhiều gia đình. Nhưng cả hai đều có nhiều chi tiết dễ hiểu sai: giới hạn ngày làm, ngưỡng thu nhập ảnh hưởng tới bảo hiểm và thuế, loại việc được làm, và điều kiện thật của các bước sau tốt nghiệp. Bài này giải thích từng phần theo luật cư trú hiện hành của Đức, với lưu ý rằng chính sách nhập cư có thể thay đổi, nên mọi quyết định quan trọng cần kiểm lại tại thời điểm làm.
Quy định làm thêm: hiểu đúng con số 140 và 280
Luật cư trú Đức tính giới hạn làm thêm của sinh viên theo ngày. Một ngày làm trên bốn giờ tính là một ngày trọn; làm tối đa bốn giờ tính là nửa ngày. Tổng trong một năm không vượt quá 140 ngày trọn hoặc 280 nửa ngày, có thể kết hợp hai loại miễn tổng quy đổi không vượt. Công việc sinh viên ở trường như trợ giảng, trợ lý nghiên cứu (thường gọi là HiWi) theo quy định thường không tính vào giới hạn này, nhưng nên báo Cơ quan ngoại kiều để được xác nhận.
Thực tập bắt buộc theo quy chế học (Pflichtpraktikum) cũng không tính vào giới hạn. Thực tập tự nguyện thì có tính. Người học dự bị Studienkolleg hoặc khoá tiếng có quy định riêng, đã được nới hơn từ năm 2024 nhưng vẫn hẹp hơn sinh viên đại học; giới hạn cụ thể của mỗi người ghi trên giấy cư trú hoặc tờ phụ kèm theo.
Có một giới hạn khác hay bị nhầm với giới hạn cư trú: giới hạn khoảng 20 giờ mỗi tuần trong thời gian học kỳ để giữ tư cách bảo hiểm sinh viên và các ưu đãi đóng bảo hiểm xã hội dành cho sinh viên đi làm (Werkstudent). Làm quá mức này trong học kỳ, sinh viên có thể bị tính như người lao động thường về bảo hiểm. Vào kỳ nghỉ thì được làm nhiều giờ hơn mà vẫn giữ tư cách sinh viên.
Các hình thức làm thêm phổ biến
Mỗi hình thức có cách tính thuế, bảo hiểm và mức độ liên quan tới chuyên môn khác nhau.
| Hình thức | Đặc điểm | Phù hợp với |
|---|---|---|
| Minijob | Thu nhập dưới ngưỡng hằng tháng do luật quy định (ngưỡng tăng theo lương tối thiểu), gần như không khấu trừ thuế và bảo hiểm phía người làm | Sinh viên năm đầu, việc nhà hàng, bán lẻ, kho |
| Werkstudent | Làm việc liên quan chuyên môn, hợp đồng với doanh nghiệp, tối đa khoảng 20 giờ/tuần trong học kỳ | Sinh viên từ năm hai, ngành kỹ thuật, tin học, kinh tế |
| HiWi (trợ lý ở trường) | Làm cho khoa, viện, thư viện, phòng thí nghiệm | Sinh viên muốn gần chuyên môn, định học tiếp hoặc nghiên cứu |
| Thực tập | Bắt buộc theo quy chế (không tính giới hạn) hoặc tự nguyện (có tính) | Mọi ngành, nhất là ở Hochschule có học kỳ thực tập |
| Việc theo mùa trong kỳ nghỉ | Làm nhiều giờ hơn trong thời gian ngoài học kỳ | Sinh viên cần bù tài chính, vẫn phải trong giới hạn ngày |
Lương tối thiểu ở Đức được Uỷ ban lương tối thiểu đề xuất và chính phủ ban hành, đã được nâng nhiều lần những năm gần đây; theo quyết định công bố năm 2025, mức từ ngày 1/1/2026 là 13,90 euro mỗi giờ và tiếp tục tăng vào năm 2027. Ngưỡng minijob tự động tăng theo lương tối thiểu. Với sinh viên, đây là mức sàn để kiểm hợp đồng, không phải mức lương điển hình của công việc chuyên môn.
Làm thêm bù được bao nhiêu: tính cho đúng
Phép tính đơn giản. Ví dụ giả định: một sinh viên làm minijob khoảng 40 giờ mỗi tháng ở mức lương tối thiểu 13,90 euro thì thu khoảng 556 euro, xấp xỉ một nửa mức sinh hoạt phí tối thiểu mà tài khoản phong toả quy định. Con số này giải thích vì sao nhiều sinh viên từ năm hai tự trang trải được một phần lớn chi phí.
Nhưng năm đầu khác. Năm đầu áp lực ngôn ngữ và thi cử lớn nhất, việc tìm được việc khi tiếng Đức còn yếu cũng khó hơn. Kế hoạch tài chính an toàn coi năm đầu là năm không có thu nhập làm thêm.
Thời gian là chi phí. Mỗi giờ làm thêm là một giờ không học. Ở hệ thống thi khắt khe như Đức, trượt môn vì thiếu thời gian có thể kéo dài khoá học thêm học kỳ, tốn nhiều hơn số tiền kiếm được.
Ưu tiên việc gần chuyên môn. Một vị trí Werkstudent hay HiWi có thể trả không cao hơn việc nhà hàng, nhưng tạo kinh nghiệm và quan hệ, là lợi thế lớn khi xin việc sau tốt nghiệp.
Thuế và giấy tờ khi đi làm
Khi đi làm, sinh viên cần mã số thuế cá nhân (Steuer-Identifikationsnummer), được gửi qua đường bưu điện sau khi đăng ký cư trú, và số bảo hiểm xã hội nếu làm các công việc thuộc diện đóng bảo hiểm. Với minijob, thu nhập dưới ngưỡng thường không bị khấu trừ thuế thu nhập phía người làm. Với các công việc khác, thuế có thể bị khấu trừ hằng tháng nhưng sinh viên có thu nhập thấp trong năm thường được hoàn lại phần lớn hoặc toàn bộ khi nộp tờ khai thuế cuối năm.
Giữ hợp đồng lao động, phiếu lương hằng tháng và bảng tổng kết thu nhập năm. Những giấy tờ này cần cho việc khai thuế, cho việc gia hạn giấy cư trú khi phải chứng minh tài chính, và để tự kiểm số ngày đã làm so với giới hạn. Một số sinh viên ghi sổ riêng số ngày, số giờ làm mỗi tháng để không vô tình vượt giới hạn khi làm nhiều chỗ.
Tránh mọi công việc trả tiền mặt không hợp đồng. Ngoài rủi ro không được trả lương, làm việc không khai báo có thể ảnh hưởng nghiêm trọng tới giấy cư trú và cơ hội ở lại sau này.
Sau tốt nghiệp: các bước theo luật cư trú hiện hành
Trình tự dưới đây áp dụng cho người tốt nghiệp đại học tại Đức, theo luật nhập cư lao động có tay nghề sửa đổi năm 2023 và có hiệu lực theo từng giai đoạn từ năm 2023 đến 2024. Chi tiết luôn cần kiểm lại tại thời điểm xin.
- Giấy cư trú tìm việc tới 18 tháng. Xin tại Cơ quan ngoại kiều trước khi giấy cư trú du học hết hạn, cần bằng hoặc xác nhận tốt nghiệp, chứng minh tài chính và bảo hiểm. Trong thời gian này được làm bất kỳ việc gì để tự trang trải.
- Giấy phép cư trú lao động có tay nghề. Khi có việc phù hợp với trình độ, chuyển sang giấy phép cư trú cho người lao động có trình độ đại học, hoặc Thẻ xanh EU (Blaue Karte EU) nếu đạt ngưỡng lương do luật quy định, ngưỡng này được điều chỉnh hằng năm.
- Cư trú dài hạn. Người tốt nghiệp đại học ở Đức và làm việc có tay nghề có thể xin giấy phép định cư (Niederlassungserlaubnis) sau thời gian làm việc ngắn hơn so với người lao động nước ngoài thông thường; người có Thẻ xanh EU có lộ trình riêng, ngắn hơn khi có tiếng Đức trình độ B1. Ngoài thời gian làm việc còn các điều kiện về đóng bảo hiểm hưu trí, tiếng Đức, kiến thức về đời sống ở Đức.
Mỗi bước phụ thuộc vào việc làm thật và quy định tại thời điểm xin. Không ai hứa trước được kết quả định cư, và một đơn vị tư vấn du học hứa "học xong chắc chắn định cư" là đơn vị nên tránh.
Tìm việc ở Đức sau tốt nghiệp: điều gì quyết định
Ba yếu tố quyết định nhiều nhất là tiếng Đức, kinh nghiệm thực tế trong thời gian học và ngành học. Ở nhiều doanh nghiệp vừa và nhỏ, vốn là xương sống của kinh tế Đức, ngôn ngữ làm việc hằng ngày là tiếng Đức, kể cả khi tài liệu kỹ thuật bằng tiếng Anh. Sinh viên tốt nghiệp chương trình tiếng Anh mà không có tiếng Đức thường bị giới hạn vào các công ty quốc tế lớn, khởi nghiệp, và một số vị trí nghiên cứu.
Kinh nghiệm thực tế trong thời gian học, qua Werkstudent, thực tập, luận văn làm cùng doanh nghiệp, thường là cửa vào công việc đầu tiên. Nhiều sinh viên được doanh nghiệp giữ lại ngay nơi mình làm luận văn. Ngành học thì quan trọng ở chỗ nhu cầu thị trường lao động Đức: các ngành kỹ thuật, tin học, khoa học tự nhiên, y tế có nhu cầu bền; một số ngành xã hội nhân văn cạnh tranh hơn và phụ thuộc nhiều vào ngôn ngữ.
Hãy bắt đầu chuẩn bị từ năm hai: chọn môn tự chọn có định hướng, tìm vị trí Werkstudent liên quan, tham gia hội chợ việc làm của trường, và học tiếng Đức lên mức làm việc. Những việc này làm dần qua nhiều học kỳ thì nhẹ, dồn vào tháng cuối thì không kịp. Văn phòng hướng nghiệp (Career Service) của trường thường có buổi sửa hồ sơ xin việc, luyện phỏng vấn miễn phí cho sinh viên, kể cả sinh viên quốc tế.
Về nước cũng là một lựa chọn tốt
Không phải ai học ở Đức cũng nên ở lại. Người có bằng đại học Đức, tiếng Đức tốt và kinh nghiệm làm việc vài năm ở Đức có lợi thế ở các doanh nghiệp Đức và châu Âu đang hoạt động tại Việt Nam, ở các dự án hợp tác giáo dục, kỹ thuật, và ở những vị trí cần người hiểu cả hai môi trường. Nhiều người chọn ở lại làm việc một vài năm để tích luỹ kinh nghiệm rồi mới về.
Quyết định ở hay về nên dựa trên dữ kiện: cơ hội việc làm cụ thể, hoàn cảnh gia đình, mục tiêu nghề nghiệp dài hạn, chứ không phải chỉ vì "đã sang rồi thì phải ở". Gia đình muốn bàn trước lộ trình sau tốt nghiệp ngay từ lúc chọn ngành có thể đặt lịch với đội tư vấn Global Gate Pass, buổi đầu miễn phí.
Câu hỏi thường gặp
Sinh viên năm nhất có được làm thêm ngay không?
Được, theo giới hạn ngày ghi trên giấy cư trú, không phải chờ hết năm đầu. Tuy vậy năm đầu áp lực học tập lớn và tiếng Đức còn hạn chế, nên nhiều sinh viên chỉ làm ít hoặc làm vào kỳ nghỉ. Kế hoạch tài chính không nên dựa vào thu nhập làm thêm năm đầu.
Làm thêm có cần xin phép Cơ quan ngoại kiều không?
Trong giới hạn ngày luật cho phép, sinh viên đại học không cần xin phép riêng cho từng việc. Làm vượt giới hạn hoặc làm tự doanh thì cần xin phép. Người học Studienkolleg hoặc khoá tiếng có quy định khác, phải xem kỹ giấy cư trú.
Làm tự do (freelance) khi đang du học có được không?
Làm tự doanh hay tự do không nằm trong quyền làm thêm mặc định của sinh viên và thường cần xin phép Cơ quan ngoại kiều. Làm khi chưa được phép có thể ảnh hưởng tới giấy cư trú. Hỏi Cơ quan ngoại kiều trước khi nhận việc kiểu này.
Giấy cư trú tìm việc 18 tháng có được gia hạn không?
Thường không. Trong 18 tháng, người tốt nghiệp cần tìm được việc phù hợp với trình độ để chuyển sang giấy phép cư trú lao động. Nếu chưa tìm được, cần xem các khả năng khác theo luật hiện hành hoặc về nước.
Có được đổi từ du học sang du học nghề hoặc đi làm trước khi tốt nghiệp không?
Luật sửa đổi những năm gần đây đã mở thêm khả năng chuyển mục đích cư trú từ du học sang đào tạo nghề hoặc lao động có tay nghề trong một số trường hợp. Điều kiện cụ thể phụ thuộc vào quy định hiện hành và Cơ quan ngoại kiều, nên cần hỏi trước khi quyết định.
Thẻ xanh EU cần mức lương bao nhiêu?
Ngưỡng lương của Thẻ xanh EU do Bộ Nội vụ Đức công bố và điều chỉnh hằng năm, có mức chung và mức thấp hơn cho các nghề thiếu hụt, người mới tốt nghiệp. Tra mức của đúng năm xin trên trang chính thức của chính phủ Đức về nhập cư lao động.