Du học nghề Đức (Ausbildung) là hệ đào tạo nghề, phổ biến nhất là dạng kép: người học ký hợp đồng đào tạo với doanh nghiệp, học lý thuyết ở trường nghề và thực hành tại doanh nghiệp trong khoảng hai đến ba năm rưỡi, nhận phụ cấp học nghề hằng tháng; còn du học đại học là học thuật, cần chứng nhận APS, thường phải qua Studienkolleg với bằng THPT Việt Nam, và người học tự chi trả sinh hoạt. Hai con đường dẫn tới hai kiểu nghề nghiệp khác nhau, không phải một cái "dễ hơn" của cái kia.
Ở Đức, mỗi năm số thanh niên bắt đầu đào tạo nghề tương đương với số người vào đại học, và nghề có tay nghề được xã hội trọng thị, có thang lương, có đường thăng tiến lên thợ cả (Meister) hay kỹ thuật viên. Nhưng ở Việt Nam, du học nghề thường được quảng cáo như lối tắt sang Đức "vừa học vừa có lương", kèm những khoản phí môi giới lớn. Bài này so sánh hai con đường một cách công bằng, giải thích điều kiện thật của du học nghề, và chỉ ra các dấu hiệu rủi ro khi chọn đơn vị giới thiệu.
Hệ đào tạo nghề kép của Đức vận hành ra sao
Trong hệ kép (duale Ausbildung), người học dành phần lớn thời gian ở doanh nghiệp, làm việc thật dưới sự hướng dẫn của người đào tạo có chứng nhận, và một đến hai ngày mỗi tuần (hoặc từng đợt dài) ở trường nghề (Berufsschule) học lý thuyết và môn chung. Nội dung đào tạo của mỗi nghề được quy định thống nhất toàn quốc. Cuối khoá là kỳ thi do phòng công nghiệp thương mại (IHK), phòng thủ công (HWK) hoặc cơ quan có thẩm quyền khác tổ chức; đỗ thì nhận chứng chỉ nghề được công nhận trên toàn nước Đức.
Doanh nghiệp trả phụ cấp học nghề (Ausbildungsvergütung) hằng tháng, tăng dần theo năm học. Luật Đức có mức phụ cấp tối thiểu cho đào tạo nghề, điều chỉnh hằng năm; nhiều ngành có thoả ước lương trả cao hơn mức tối thiểu. Phụ cấp này là tiền đào tạo, không phải lương của người lao động chính thức, và thường không cao bằng lương của thợ đã có chứng chỉ.
Ngoài hệ kép còn hệ đào tạo tại trường (schulische Ausbildung) cho một số nghề trong lĩnh vực xã hội, y tế, thiết kế, nơi học viên học chủ yếu ở trường và thực tập theo đợt, không phải nghề nào cũng có phụ cấp. Riêng nghề điều dưỡng ở Đức được đào tạo theo chương trình điều dưỡng tổng hợp từ năm 2020, có phụ cấp, và là một trong các nghề người Việt quan tâm nhiều nhất.
So sánh du học nghề và du học đại học
Bảng dưới đây so sánh các khía cạnh gia đình hay hỏi. Mỗi ô là xu hướng chung; trường hợp cụ thể có thể khác.
| Khía cạnh | Du học nghề (Ausbildung) | Du học đại học |
|---|---|---|
| Điều kiện học vấn | Thường chỉ cần bằng THPT, tuỳ nghề | Cần quyền vào đại học: Studienkolleg hoặc đã học đại học ở Việt Nam |
| Chứng nhận APS | Thường không cần | Bắt buộc |
| Tiếng Đức khi sang | Thường khoảng B1, một số nghề như điều dưỡng cần cao hơn | Studienkolleg cần khoảng B1–B2; đại học tiếng Đức cần C1 |
| Điều kiện đầu vào then chốt | Hợp đồng đào tạo với doanh nghiệp | Giấy nhập học của trường |
| Tài chính | Có phụ cấp học nghề; nếu thấp hơn mức sinh hoạt tối thiểu thì phải chứng minh phần bù | Tự chi trả, chứng minh bằng tài khoản phong toả |
| Thời gian | Thường 2–3,5 năm | Studienkolleg 1 năm cộng cử nhân 3–4 năm trở lên |
| Kết quả | Chứng chỉ nghề, làm thợ hoặc nhân viên có tay nghề | Bằng cử nhân, thạc sĩ, mở ra công việc chuyên môn, quản lý, nghiên cứu |
| Học tiếp | Có thể lên Meister, kỹ thuật viên, hoặc vào đại học theo điều kiện của bang | Lên thạc sĩ, tiến sĩ |
Không con đường nào "hơn" tuyệt đối. Một người thích làm tay, muốn đi làm sớm, chưa sẵn sàng cho học thuật nặng có thể hợp với Ausbildung. Một người mạnh về toán và lý thuyết, muốn làm kỹ sư thiết kế hay nghiên cứu thì nên theo đại học dù đường dài hơn.
Điều kiện thật để đi du học nghề
Hợp đồng đào tạo là điều kiện cốt lõi. Visa du học nghề cấp dựa trên hợp đồng đào tạo đã ký với một doanh nghiệp tại Đức. Với đào tạo tại doanh nghiệp, việc cấp phép còn cần sự đồng ý của Cơ quan Lao động Liên bang (Bundesagentur für Arbeit), cơ quan này xem điều kiện đào tạo, phụ cấp có phù hợp không.
Tiếng Đức thường ở mức B1 trở lên. Luật yêu cầu trình độ tiếng Đức đủ cho việc đào tạo; trong thực tế, doanh nghiệp và cơ quan lãnh sự thường đòi khoảng B1. Học ở trường nghề, làm việc với đồng nghiệp, thi cuối khoá đều bằng tiếng Đức, nên B1 chỉ là mức vừa đủ để bắt đầu.
Chứng minh tài chính nếu phụ cấp thấp. Nếu phụ cấp học nghề thấp hơn mức sinh hoạt tối thiểu theo quy định, người học phải chứng minh phần còn thiếu, thường bằng tài khoản phong toả với số tiền nhỏ hơn hoặc cam kết bảo lãnh.
Có visa tìm chỗ học nghề. Luật cũng có loại visa cho người sang Đức tìm chỗ học nghề trong thời gian giới hạn, với điều kiện về tuổi, tiếng Đức và tài chính. Đây là lựa chọn cho người tự tìm doanh nghiệp, cần chuẩn bị kỹ và kiểm điều kiện trên trang chính thức.
Dấu hiệu rủi ro khi chọn đơn vị giới thiệu du học nghề
Du học nghề hợp pháp và có giá trị, nhưng thị trường giới thiệu ở Việt Nam có nhiều mức chất lượng. Các dấu hiệu dưới đây là lý do nên dừng lại kiểm kỹ:
- Hứa "chắc chắn có hợp đồng" trước khi bạn có tiếng Đức hay phỏng vấn với doanh nghiệp. Doanh nghiệp Đức tự chọn người học, thường qua phỏng vấn trực tuyến.
- Không cho biết tên doanh nghiệp, địa chỉ, nghề cụ thể cho tới khi đóng tiền.
- Phí rất cao, thu phần lớn trước, không gắn với từng giai đoạn dịch vụ, không có hợp đồng dịch vụ rõ ràng.
- Mô tả du học nghề như "xuất khẩu lao động có lương cao" hoặc hứa "sau ba năm chắc chắn định cư".
- Hợp đồng đào tạo không theo mẫu chuẩn, không ghi phụ cấp từng năm, thời gian đào tạo, nghề đào tạo, hoặc không được đăng ký với phòng nghề có thẩm quyền.
- Yêu cầu ký giấy cam kết trả tiền phạt lớn nếu bỏ ngang, giữ hộ chiếu hoặc giấy tờ gốc.
Cách tự kiểm: tra doanh nghiệp trên trang của chính doanh nghiệp, hỏi phòng nghề có thẩm quyền về việc đăng ký hợp đồng đào tạo, đọc thông tin chính thức của chính phủ Đức về nhập cư lao động và đào tạo nghề, và nói chuyện với người Việt đang học nghề thật ở Đức.
Những ngành nghề người Việt hay chọn và điều cần biết
Điều dưỡng, chăm sóc người cao tuổi là nhóm phổ biến nhất vì nhu cầu nhân lực lớn ở Đức. Nghề này nặng về thể lực và tâm lý, làm theo ca, cần tiếng Đức tốt để giao tiếp với người bệnh và người cao tuổi. Người chọn nghề cần thật sự muốn làm công việc chăm sóc, không chỉ vì dễ có hợp đồng. Sau khi có chứng chỉ, điều dưỡng ở Đức có thể học tiếp chuyên sâu hoặc học đại học ngành điều dưỡng, quản lý y tế.
Nhà hàng khách sạn, đầu bếp, cơ điện tử, cơ khí, điện, kỹ thuật lạnh, công nghệ thông tin dạng nghề (Fachinformatiker) cũng có người Việt theo học. Mỗi nghề có điều kiện đầu vào và phụ cấp khác nhau. Các nghề kỹ thuật thường đòi toán và vật lý phổ thông chắc, và phụ cấp ở nhiều ngành công nghiệp cao hơn nghề dịch vụ.
Một lời khuyên: chọn nghề theo năng lực và sở thích như chọn ngành đại học. Ba năm học một nghề mình không hợp, trong môi trường ngôn ngữ mới, là áp lực rất lớn. Tỷ lệ bỏ ngang trong đào tạo nghề ở Đức, kể cả với người Đức, không nhỏ, và lý do thường gặp là chọn sai nghề.
Chi phí chuẩn bị của du học nghề: đừng chỉ nhìn phụ cấp
Lời quảng cáo "vừa học vừa có lương" làm nhiều gia đình nghĩ du học nghề gần như không tốn tiền. Thực tế phần chuẩn bị ở Việt Nam vẫn đáng kể: học tiếng Đức từ đầu lên B1 hoặc B2 thường mất một năm hoặc hơn, kèm lệ phí thi chứng chỉ; dịch thuật và chứng thực giấy tờ; lệ phí visa; vé máy bay; tiền đặt cọc chỗ ở và chi phí tháng đầu trước khi nhận phụ cấp. Nếu phụ cấp thấp hơn mức sinh hoạt tối thiểu, gia đình còn phải chứng minh phần bù.
Khoản dễ phình to nhất là phí của đơn vị giới thiệu. Mức phí giữa các đơn vị chênh nhau rất xa, và phí cao không đồng nghĩa với dịch vụ tốt. Hãy yêu cầu bảng phí tách theo từng hạng mục (học tiếng, dịch thuật, tìm doanh nghiệp, hồ sơ visa), điều kiện hoàn phí khi không có hợp đồng hoặc không có visa, và đối chiếu với chi phí nếu tự làm một phần. Một khoản đầu tư hợp lý là khoản gia đình hiểu rõ mình trả cho việc gì.
Tự hỏi năm câu trước khi chọn đường
Năm câu dưới đây giúp gia đình và học sinh tự định hướng trước khi nói chuyện với bất kỳ đơn vị tư vấn nào:
- Con thích học lý thuyết hay thích làm tay? Đại học Đức nặng lý thuyết và tự học; đào tạo nghề nặng thực hành và kỷ luật công việc hằng ngày.
- Mục tiêu nghề nghiệp mười năm tới là gì? Kỹ sư, chuyên gia, nghiên cứu cần đại học; thợ lành nghề, kỹ thuật viên, điều dưỡng có thể đi từ đào tạo nghề.
- Gia đình chuẩn bị được bao nhiêu tài chính? Đại học cần tự chi trả sinh hoạt nhiều năm; đào tạo nghề có phụ cấp nhưng vẫn cần chi phí chuẩn bị và giai đoạn đầu.
- Con có sẵn sàng học tiếng Đức một đến hai năm không? Cả hai đường đều cần tiếng Đức nghiêm túc.
- Có phương án dự phòng không? Nếu không hợp nghề hoặc không theo kịp đại học, con sẽ làm gì tiếp theo?
Trả lời được năm câu này, gia đình đã đi được phần lớn chặng đường quyết định. Phần còn lại là kiểm điều kiện cụ thể của từng chương trình hay từng nghề. Nếu cần người trung lập cùng cân hai con đường theo hồ sơ của con, đội tư vấn Global Gate Pass nhận đặt lịch, buổi đầu miễn phí và không ràng buộc.
Câu hỏi thường gặp
Học xong Ausbildung có học đại học ở Đức được không?
Có. Ở Đức, người có chứng chỉ nghề và một số năm kinh nghiệm làm việc có thể được vào đại học theo diện người có trình độ nghề, điều kiện cụ thể do từng bang quy định. Ngoài ra có thể học lên Meister hoặc kỹ thuật viên, những bậc được công nhận ngang nhiều chương trình đại học về trình độ.
Du học nghề có cần thi THPT điểm cao không?
Không có ngưỡng điểm chung như đại học. Doanh nghiệp xét học bạ, đặc biệt các môn liên quan nghề, cùng trình độ tiếng Đức và phỏng vấn. Với nghề kỹ thuật, điểm toán và vật lý tốt là lợi thế khi doanh nghiệp chọn người.
Phụ cấp học nghề có đủ sống không?
Tuỳ nghề và thành phố. Ở nhiều nghề, phụ cấp năm đầu chưa đủ chi trả toàn bộ chi phí sinh hoạt, nhất là ở thành phố đắt đỏ, nên luật yêu cầu chứng minh phần bù. Phụ cấp tăng qua từng năm học, và nghề có thoả ước lương thường trả cao hơn mức tối thiểu.
Học nghề xong có được ở lại Đức làm việc không?
Người hoàn thành đào tạo nghề tại Đức có thể xin giấy cư trú tìm việc trong thời gian giới hạn, và khi có việc phù hợp thì chuyển sang giấy phép cư trú cho lao động có tay nghề. Điều kiện cụ thể theo luật cư trú hiện hành, cần kiểm khi đến thời điểm.
Có thể đổi doanh nghiệp đào tạo giữa chừng không?
Có thể, nhưng cần tìm được doanh nghiệp mới nhận tiếp và báo Cơ quan ngoại kiều, vì giấy cư trú gắn với việc đào tạo. Đổi giữa chừng khi chưa có chỗ mới là rủi ro lớn với giấy cư trú. Hỏi phòng nghề và Cơ quan ngoại kiều trước khi chấm dứt hợp đồng.
Du học nghề có phải là xuất khẩu lao động không?
Không. Du học nghề là đào tạo nghề theo luật giáo dục nghề nghiệp của Đức, người học có tư cách học viên, học ở trường nghề và có chứng chỉ khi tốt nghiệp. Đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng lao động là một hình thức khác, có quy định riêng.