Khi du học ở nước không nói tiếng Anh như Đức, Nhật, Hàn, Pháp, chương trình dạy bằng tiếng Anh giúp rút ngắn thời gian chuẩn bị và dùng được chứng chỉ IELTS, TOEFL sẵn có, nhưng số chương trình ít hơn nhiều — nhất là ở bậc cử nhân — và tiếng bản địa vẫn cần cho cuộc sống, thực tập và việc làm. Chương trình dạy bằng tiếng bản địa mở ra toàn bộ hệ thống trường và ngành, gắn bạn sâu hơn với thị trường lao động nước đó, đổi lại thường cần thêm một đến hai năm chuẩn bị ngôn ngữ.
Lựa chọn phụ thuộc vào bậc học (thạc sĩ có nhiều chương trình tiếng Anh hơn cử nhân), ý định sau tốt nghiệp (ở lại làm việc hay về nước), và thời gian bạn có. Bài này so sánh theo từng nước ở góc điều kiện đầu vào và hệ quả, không bàn phương pháp học tiếng, rồi đưa ra một khung chọn.
So sánh theo nước: hai đường và điều kiện ngôn ngữ thường gặp
Bảng tóm tắt xu hướng chung; yêu cầu cụ thể do từng trường và từng chương trình quy định, cần kiểm cho đúng năm nộp.
| Nước | Chương trình tiếng Anh | Chương trình tiếng bản địa |
|---|---|---|
| Đức | Phần lớn ở bậc thạc sĩ; cử nhân dạy bằng tiếng Anh ít hơn hẳn. Cơ sở dữ liệu của DAAD liệt kê các chương trình quốc tế | Đa số cử nhân dạy bằng tiếng Đức; thường cần chứng chỉ mức tương đương C1 như TestDaF hoặc DSH, kèm Studienkolleg nếu bằng phổ thông chưa tương đương |
| Nhật | Có ở một số đại học, mở rộng từ dự án Global 30 (2009) và Top Global University (2014) | Thường cần EJU và chứng chỉ tiếng Nhật, nhiều trường mong đợi khoảng N2 trở lên |
| Hàn Quốc | Có ở nhiều đại học lớn, nhất là bậc sau đại học và một số ngành kinh doanh, kỹ thuật | Thường cần TOPIK, nhiều trường lấy mức 3 để nhập học và mức cao hơn trước khi tốt nghiệp |
| Pháp | Nhiều ở bậc thạc sĩ và các trường lớn (grandes écoles); Campus France có danh mục chương trình dạy bằng tiếng Anh | Thường cần tiếng Pháp khoảng B2 (DELF, DALF, TCF) với cử nhân tại đại học công |
| Hà Lan | Rất nhiều cử nhân và thạc sĩ dạy bằng tiếng Anh, dù chính phủ đang có xu hướng điều chỉnh tỷ lệ này | Ít người nước ngoài chọn, chủ yếu ở các ngành gắn với thị trường trong nước |
Đọc bảng sẽ thấy một quy luật: càng lên bậc cao, chương trình tiếng Anh càng nhiều. Người đi thạc sĩ có nhiều lựa chọn bằng tiếng Anh ở cả năm nước; người đi cử nhân ở Đức, Nhật, Hàn, Pháp thường phải cân nhắc kỹ hơn.
Bảng cũng không thay được việc đọc trang chương trình: có chương trình gắn mác quốc tế nhưng một phần môn vẫn dạy bằng tiếng bản địa, hoặc yêu cầu tiếng bản địa tối thiểu trước khi tốt nghiệp.
Chi phí thời gian: tính đúng một hai năm ngôn ngữ
Lợi thế lớn nhất của chương trình tiếng Anh là thời gian. Học sinh Việt Nam học tiếng Anh từ nhỏ, nhiều em đã có IELTS ở mức đủ nộp. Trong khi đó, đi từ con số không tới mức đủ học đại học bằng tiếng Đức, tiếng Nhật hay tiếng Hàn thường cần một đến hai năm học cường độ cao, cộng thời gian thi chứng chỉ, và ở Đức còn thêm năm Studienkolleg nếu bằng phổ thông chưa được coi là tương đương.
Thời gian đó có chi phí: sinh hoạt phí nếu học tiếng ở nước sở tại, học phí trường tiếng, và một hai năm chưa vào chương trình chính. Nhưng nó cũng có giá trị: người học được tiếng bản địa ở mức học thuật mang theo một năng lực mà người học chương trình tiếng Anh phải xây thêm sau.
Cách tính đúng là đặt hai đường cạnh nhau trên cùng một dòng thời gian, từ hôm nay tới ngày tốt nghiệp, và cộng đủ chi phí từng năm. Có trường hợp chương trình tiếng Anh ngắn hơn và rẻ hơn tổng thể; có trường hợp chương trình tiếng bản địa, dù thêm năm ngôn ngữ, vẫn rẻ hơn vì học phí thấp hoặc có học bổng kèm năm học tiếng.
Việc làm và ở lại sau tốt nghiệp: ngôn ngữ thường quyết định
Ở Đức, Nhật, Hàn, Pháp, phần lớn thị trường lao động vận hành bằng tiếng bản địa. Người tốt nghiệp chương trình tiếng Anh vẫn tìm được việc ở công ty đa quốc gia, khởi nghiệp công nghệ hay bộ phận nghiên cứu, nhưng phạm vi hẹp hơn. Thực tập trong lúc học — nơi nhiều người tìm được việc đầu tiên — cũng thường đòi tiếng bản địa ở mức giao tiếp công việc.
Ở Nhật và Hàn, khả năng tiếng là điều kiện gần như bắt buộc với hầu hết vị trí ở doanh nghiệp trong nước, kể cả khi bạn tốt nghiệp chương trình tiếng Anh của một trường danh tiếng; nhiều quy trình tuyển dụng có bài kiểm tra viết và phỏng vấn hoàn toàn bằng tiếng bản địa. Ở Đức, nhiều ngành kỹ thuật và công nghệ thông tin chấp nhận tiếng Anh ở môi trường làm việc, nhưng các ngành gắn với khách hàng trong nước, y tế, luật, giáo dục cần tiếng Đức tốt. Đức cho người tốt nghiệp giấy phép tìm việc tới 18 tháng; thời gian đó trôi rất nhanh nếu phải vừa tìm việc vừa học tiếng.
Nếu định về Việt Nam, lợi thế ngôn ngữ vẫn có giá trị: doanh nghiệp Nhật, Hàn, Đức tại Việt Nam cần người hiểu cả chuyên môn lẫn ngôn ngữ, văn hoá làm việc của công ty mẹ. Chương trình tiếng Anh cho bạn tấm bằng; tiếng bản địa cho bạn thêm một thị trường việc làm ở cả hai đầu.
Học bổng có năm học tiếng: lựa chọn ở giữa
Một số học bổng chính phủ giải quyết đúng bài toán thời gian ngôn ngữ. Học bổng Chính phủ Hàn Quốc (GKS) thường kèm một năm học tiếng Hàn trước khi vào chương trình chính; học bổng MEXT của Nhật cho một số diện có giai đoạn học tiếng Nhật dự bị. Người nhận được học vừa ngôn ngữ vừa chuyên ngành với chi phí do học bổng tài trợ, và nhiều người chọn học chương trình chính bằng tiếng bản địa sau năm đó.
Ở Đức, DAAD có các học bổng cho bậc sau đại học, một số kèm khoá tiếng Đức trước khi bắt đầu. Ở Pháp, Chính phủ Pháp và các trường có học bổng cho sinh viên quốc tế, trong đó có chương trình dạy bằng tiếng Anh lẫn tiếng Pháp. Điều kiện và quyền lợi cụ thể thay đổi theo từng năm, cần đọc trang chính thức của từng học bổng.
Cũng có cách kết hợp tự túc: vào chương trình thạc sĩ dạy bằng tiếng Anh, đồng thời học tiếng bản địa song song với mục tiêu đạt mức giao tiếp công việc trước khi tốt nghiệp. Nhiều trường có khoá tiếng miễn phí hoặc chi phí thấp cho sinh viên quốc tế. Cách này giữ được lợi thế thời gian mà không bỏ hẳn lợi thế việc làm, nhưng đòi hỏi kỷ luật cao vì vừa học chuyên ngành vừa học tiếng.
Ai hợp đường nào: hai chân dung
Hợp chương trình tiếng Anh: Người đi thạc sĩ có thời gian chuẩn bị ngắn, đã có tiếng Anh học thuật tốt, ngành học quốc tế hoá cao như kỹ thuật, khoa học dữ liệu, kinh doanh quốc tế, và dự định về Việt Nam hoặc làm ở môi trường đa quốc gia. Với nhóm này, một hai năm học tiếng bản địa từ đầu là chi phí lớn so với lợi ích.
Hợp chương trình tiếng bản địa: Học sinh còn một hai năm trước nhập học, đã có nền ngôn ngữ đó hoặc thích học nó, đi bậc cử nhân ở nước có ít chương trình tiếng Anh, và muốn làm việc lâu dài ở nước sở tại hoặc ở doanh nghiệp của nước đó tại Việt Nam. Năm chuẩn bị ngôn ngữ với nhóm này là khoản đầu tư sinh lời lâu dài.
Nhóm ở giữa: Người nhận học bổng có năm học tiếng, hoặc người chọn chương trình tiếng Anh nhưng cam kết học tiếng bản địa song song. Nhóm này cần kế hoạch ngôn ngữ cụ thể theo học kỳ, nếu không mục tiêu tiếng bản địa rất dễ bị đẩy lùi vì áp lực môn chuyên ngành.
Hiểu lầm hay gặp về chương trình tiếng Anh
"Học tiếng Anh thì không cần biết chút tiếng bản địa nào." Cuộc sống hằng ngày — thuê nhà, đi khám, làm thủ tục, làm thêm — phần lớn diễn ra bằng tiếng bản địa. Thiếu tiếng, du học sinh dễ bị cô lập và phụ thuộc vào cộng đồng người Việt.
"Chương trình tiếng Anh dễ vào hơn." Không hẳn. Chương trình tiếng Anh ở các trường tốt thường cạnh tranh hơn vì thu hút ứng viên từ khắp thế giới, trong khi số chỗ có hạn.
"Chương trình tiếng Anh luôn đắt hơn." Ở Đức, đại học công lập thường không phân biệt học phí theo ngôn ngữ giảng dạy (trừ một số bang có học phí cho sinh viên ngoài EU). Ở các nước khác, học phí tuỳ trường, cần so cụ thể.
"Có IELTS cao là đủ cho chương trình tiếng Anh." Một số chương trình còn yêu cầu nền chuyên môn, bài luận động lực, phỏng vấn, và với Đức là chứng nhận APS. Ngôn ngữ chỉ là một cửa trong nhiều cửa.
Khung chọn sáu bước
Đi lần lượt các bước dưới đây để chọn giữa hai đường, hoặc chọn cách kết hợp.
- Xác định bậc học: cử nhân hay thạc sĩ. Nếu cử nhân, kiểm số chương trình tiếng Anh trong ngành của bạn ở nước đó có đủ để lập danh sách không.
- Xác định ý định sau tốt nghiệp: ở lại làm việc một thời gian, về Việt Nam làm cho doanh nghiệp nước đó, hay về làm ở môi trường khác.
- Đánh giá năng lực ngôn ngữ hiện tại và thời gian còn lại tới kỳ nhập học mong muốn.
- Đặt hai đường trên cùng một dòng thời gian và cộng tổng chi phí tới ngày tốt nghiệp.
- Kiểm các học bổng có năm học tiếng hoặc chấp nhận cả hai đường.
- Chọn đường chính và đặt mục tiêu ngôn ngữ phụ: học tiếng Anh thì vẫn đặt mức tiếng bản địa cần đạt; học tiếng bản địa thì vẫn giữ tiếng Anh học thuật.
Kết quả tốt nhất thường không phải chọn một bỏ một, mà là chọn đường chính hợp với thời gian và mục tiêu, rồi xây ngôn ngữ thứ hai có kế hoạch. Nếu cần lập dòng thời gian và so chi phí hai đường cho từng nước, Global Gate Pass có thể cùng làm trong buổi tư vấn đầu.
Câu hỏi thường gặp
Du học Đức bằng tiếng Anh có được không?
Được, nhất là ở bậc thạc sĩ, nơi có nhiều chương trình quốc tế dạy bằng tiếng Anh. Ở bậc cử nhân, số chương trình tiếng Anh ít hơn hẳn. Dù học bằng tiếng Anh, bạn vẫn cần chứng nhận APS và nên học tiếng Đức để sống, thực tập và tìm việc.
Học bằng tiếng Anh ở Nhật hay Hàn có tìm được việc ở đó không?
Có thể ở một số công ty đa quốc gia hoặc vị trí cần tiếng Anh, nhưng phần lớn doanh nghiệp trong nước yêu cầu tiếng Nhật, tiếng Hàn tốt. Nếu định ở lại làm việc, nên đặt mục tiêu tiếng bản địa song song ngay từ năm đầu.
Cần TOPIK mấy để học đại học ở Hàn?
Nhiều trường lấy mức 3 làm điều kiện nhập học chương trình tiếng Hàn và yêu cầu mức cao hơn trước khi tốt nghiệp, nhưng mỗi trường và mỗi ngành có quy định riêng. Chương trình tiếng Anh thì xét chứng chỉ tiếng Anh. Kiểm yêu cầu cụ thể trên trang tuyển sinh quốc tế của trường.
Học cử nhân bằng tiếng Pháp cần trình độ gì?
Đại học công ở Pháp thường yêu cầu tiếng Pháp khoảng B2 qua các chứng chỉ như DELF, DALF hoặc TCF cho bậc cử nhân. Một số chương trình đặt mức cao hơn. Thông tin và quy trình nộp có trên Campus France.
Có nên học tiếng bản địa ở Việt Nam trước rồi mới sang không?
Thường là lựa chọn tiết kiệm hơn vì chi phí sinh hoạt ở Việt Nam thấp hơn, và bạn có thể thi chứng chỉ trước khi nộp hồ sơ. Cái giá là ít môi trường thực hành; nhiều người kết hợp học nền ở Việt Nam rồi hoàn thiện ở nước sở tại.
Chương trình tiếng Anh ở Hà Lan có bị cắt giảm không?
Hà Lan đang thảo luận và điều chỉnh tỷ lệ chương trình dạy bằng tiếng Anh, nhất là ở bậc cử nhân, nhằm cân bằng số sinh viên quốc tế. Mức độ và tiến độ thay đổi theo quyết định của chính phủ và từng trường, nên cần kiểm thông tin mới nhất trước khi nộp.