Du học sinh ở Nhật chỉ được làm thêm khi có giấy phép hoạt động ngoài tư cách lưu trú, với giới hạn tối đa 28 giờ mỗi tuần trong kỳ học và tối đa 8 giờ mỗi ngày trong kỳ nghỉ dài hạn do trường quy định. Không được làm trong các cơ sở thuộc diện kinh doanh giải trí đặc thù như quán có tiếp viên, pachinko, mạt chược, kể cả làm việc phụ như dọn dẹp. Làm quá giờ hoặc làm việc bị cấm có thể khiến bạn không được gia hạn lưu trú.
Làm thêm (arubaito) là một phần quen thuộc của đời sống du học sinh ở Nhật: giúp bù sinh hoạt phí, luyện tiếng, hiểu văn hoá làm việc. Nhưng nó cũng là nguồn rủi ro lớn nhất với hồ sơ lưu trú, đặc biệt với những ai sang Nhật với khoản vay lớn. Bài này giải thích quy định, cách tính giờ, quyền lợi người lao động, thuế, và vì sao mô hình "vừa học vừa làm trả nợ" là cái bẫy.
Giấy phép hoạt động ngoài tư cách: điều kiện bắt buộc
Tư cách lưu trú du học cho phép bạn học, không cho phép làm việc. Muốn làm thêm, bạn phải có giấy phép hoạt động ngoài tư cách lưu trú (shikakugai katsudo kyoka). Du học sinh có thể xin giấy phép này ngay tại sân bay khi nhập cảnh ở các cửa khẩu có thủ tục này; khi đó thẻ cư trú được đóng dấu hoặc ghi chú ở mặt sau. Nếu chưa xin tại sân bay, bạn nộp đơn tại cơ quan xuất nhập cảnh sau khi đã ở Nhật.
Giấy phép dạng chung cho du học sinh cho phép làm tối đa 28 giờ mỗi tuần, không giới hạn ngành nghề trừ các ngành bị cấm. Trong kỳ nghỉ dài hạn mà trường quy định chính thức (nghỉ hè, nghỉ đông, nghỉ xuân), giới hạn nâng lên tối đa 8 giờ mỗi ngày. Kỳ nghỉ phải là kỳ nghỉ theo lịch của trường, không phải ngày nghỉ bạn tự chọn.
Nhà tuyển dụng có nghĩa vụ kiểm thẻ cư trú và giấy phép trước khi thuê bạn. Nơi nào sẵn sàng nhận người không có giấy phép là nơi đang vi phạm, và người chịu hậu quả về lưu trú là bạn.
Cách tính 28 giờ: những chỗ hay hiểu sai
Con số 28 giờ trông đơn giản, nhưng nhiều du học sinh vi phạm vì hiểu sai cách tính.
- Tính tổng mọi nơi làm. 28 giờ là tổng của tất cả công việc cộng lại, không phải mỗi nơi 28 giờ. Làm hai chỗ, mỗi chỗ 20 giờ là vượt.
- Tính theo bất kỳ tuần nào. Cách hiểu phổ biến là trong bất kỳ khoảng bảy ngày liên tục nào, tổng giờ làm không vượt 28 giờ. Không thể bù kiểu tuần này 35 giờ, tuần sau 21 giờ.
- Giờ làm là giờ thực tế trong hợp đồng và bảng chấm công. Cơ quan xuất nhập cảnh có thể đối chiếu thu nhập trên giấy chứng nhận thuế khi bạn gia hạn lưu trú. Thu nhập cao bất thường so với mức làm trong giới hạn là dấu hiệu làm quá giờ.
- Nghỉ dài hạn phải theo lịch trường. Trường Nhật ngữ công bố lịch nghỉ chính thức; chỉ trong khoảng đó mới áp dụng 8 giờ mỗi ngày.
- Khi đã thôi học hoặc tốt nghiệp, giấy phép làm thêm gắn với tư cách du học cũng không còn căn cứ, trừ khi bạn chuyển sang tư cách khác cho phép làm việc.
Những việc du học sinh không được làm
Dù có giấy phép, du học sinh không được làm trong các cơ sở thuộc diện kinh doanh giải trí và dịch vụ đặc thù theo luật Nhật. Diện này gồm các quán có nhân viên tiếp khách như hostess bar, snack bar có tiếp rượu, các cơ sở dịch vụ người lớn, và các cơ sở trò chơi như pachinko, mạt chược. Lệnh cấm áp dụng cho mọi vị trí trong cơ sở, kể cả rửa bát, dọn dẹp hay đứng quầy.
Du học sinh cũng không được làm việc tự doanh, không được nhận việc dưới dạng "hợp đồng nhận khoán" mà thực chất là làm thuê vượt giờ, và không được làm những công việc thuộc tư cách lưu trú khác mà không đổi tư cách. Các lời mời làm "việc nhẹ lương cao", nhận hàng hộ, cho mượn tài khoản ngân hàng, bán lại thẻ SIM cũng thường dính tới hoạt động phạm pháp; du học sinh đã bị bắt vì những việc này.
Một số công việc phổ biến và hợp pháp với du học sinh: nhân viên cửa hàng tiện lợi, nhà hàng, quán ăn nhanh, nhà máy chế biến thực phẩm, kho hàng, khách sạn, giao hàng theo ca có hợp đồng. Lựa chọn tốt là việc cho bạn dùng tiếng Nhật, có lịch ca ổn định và không ảnh hưởng giờ học.
Thu nhập làm thêm bù được bao nhiêu: một phép tính minh hoạ
Phép tính dưới đây chỉ là ví dụ giả định để hình dung trần thu nhập trong giới hạn luật. Mức lương thực tế phụ thuộc tỉnh, ngành, giờ làm và trình độ tiếng.
| Giả định | Giá trị ví dụ | Ghi chú |
|---|---|---|
| Lương giờ | 1.100 yên | Gần mức lương tối thiểu bình quân sau đợt điều chỉnh 2025; mỗi tỉnh một mức |
| Giờ làm mỗi tuần trong kỳ học | 28 giờ | Mức trần, nhiều người làm ít hơn khi bận học |
| Thu nhập một tuần | khoảng 30.800 yên | 1.100 × 28 |
| Thu nhập một tháng (khoảng 4,3 tuần) | khoảng 132.000 yên | Trước thuế và các khoản khấu trừ nếu có |
| Kỳ nghỉ dài | Tăng thêm | Tối đa 8 giờ mỗi ngày trong thời gian nghỉ của trường |
Ở mức trần, thu nhập này có thể bù một phần lớn sinh hoạt phí ở nhiều thành phố, nhưng hầu như không còn dư để trả học phí. Trong thực tế, năm đầu tiếng Nhật còn yếu, nhiều du học sinh không tìm ngay được đủ giờ, và còn phải dành thời gian ôn thi. Theo công bố của Bộ Y tế, Lao động và Phúc lợi Nhật, mức lương tối thiểu bình quân cả nước năm tài khoá 2024 là 1.055 yên mỗi giờ, và đợt điều chỉnh năm 2025 đưa mức bình quân lên trên 1.100 yên; mức của từng tỉnh khác nhau, Tokyo cao nhất.
Quyền lợi của người làm thêm và thuế
Du học sinh làm thêm được luật lao động Nhật bảo vệ như người lao động khác: được trả ít nhất bằng lương tối thiểu của tỉnh nơi làm việc, được trả phụ cấp làm ngoài giờ và làm đêm theo quy định, có quyền được thông báo điều kiện làm việc bằng văn bản, có quyền nghỉ phép có lương khi đáp ứng điều kiện thời gian làm. Bị trả lương thấp hơn mức tối thiểu, bị giữ lương hay giữ thẻ cư trú là vi phạm; bạn có thể tìm hỗ trợ tại văn phòng thanh tra lao động hoặc tư vấn dành cho người nước ngoài.
Về thuế, thu nhập làm thêm thuộc diện thuế thu nhập, thường được khấu trừ tại nguồn tuỳ mức lương; thu nhập cả năm vượt các ngưỡng nhất định thì phát sinh thuế thu nhập và thuế cư trú năm sau. Cuối năm, nơi làm sẽ thực hiện quyết toán hoặc cấp giấy chứng nhận khấu trừ thuế. Một số du học sinh có thể được miễn thuế với một phần thu nhập theo hiệp định tránh đánh thuế hai lần giữa Nhật và nước mình, tuỳ điều kiện; cần hỏi cơ quan thuế hoặc trường, không tự suy đoán.
Giấy chứng nhận thuế và chứng nhận nộp thuế cư trú cũng là giấy tờ có thể được yêu cầu khi gia hạn lưu trú. Đây là lý do thu nhập khai báo phải khớp với giới hạn giờ làm.
Tìm việc làm thêm đúng cách
Cách tìm việc ảnh hưởng tới mức độ an toàn của công việc. Các bước dưới đây giúp tránh nơi làm không minh bạch.
- Hoàn tất đăng ký địa chỉ, có thẻ cư trú với giấy phép làm thêm và tài khoản ngân hàng để nhận lương.
- Tìm qua các kênh chính thống: trang tuyển dụng việc làm thêm phổ biến của Nhật, bảng tin của trường, trung tâm giới thiệu việc làm công (Hello Work) có hỗ trợ người nước ngoài, hoặc nộp trực tiếp tại cửa hàng có thông báo tuyển.
- Chuẩn bị bản lý lịch theo mẫu Nhật (rirekisho), ghi đúng tư cách lưu trú và giới hạn giờ làm.
- Khi phỏng vấn, nói rõ bạn là du học sinh, chỉ làm được trong giới hạn giờ cho phép, và hỏi lịch ca, lương giờ, phụ cấp, cách trả lương.
- Đọc kỹ thông báo điều kiện làm việc bằng văn bản trước khi bắt đầu; giữ lại bản sao và bảng chấm công hằng tháng.
Tiếng Nhật càng tốt, lựa chọn càng rộng. Năm đầu nhiều bạn bắt đầu với công việc ít giao tiếp như kho hàng, chế biến thực phẩm, rồi chuyển sang cửa hàng, nhà hàng khi tiếng khá hơn. Việc có giao tiếp tuy vất vả hơn nhưng giúp tiếng Nhật tiến nhanh, có lợi cho kỳ thi lên trường và cho việc tìm việc sau này.
Cân bằng giữa học và làm qua từng giai đoạn
Ba tháng đầu là giai đoạn thích nghi: học tiếng, làm thủ tục, quen đường đi, tìm hiểu giá cả. Nhiều du học sinh làm ít hoặc chưa làm trong giai đoạn này mà vẫn ổn, nếu gia đình đã chuẩn bị đủ tiền cho những tháng đầu. Đây là lúc dồn sức cho lớp học, vì kết quả xếp lớp và chuyên cần những tháng đầu ảnh hưởng tới cả khoá.
Từ tháng thứ tư tới hết năm đầu, có thể làm đều đặn nhưng nên giữ dưới mức trần để còn sức học và ôn thi JLPT. Năm thứ hai ở trường Nhật ngữ là năm thi lên senmon hoặc đại học: nhiều bạn chủ động giảm ca trong mùa ôn EJU, viết hồ sơ và phỏng vấn. Mất vài tháng thu nhập còn hơn trượt kỳ thi và mất cả năm.
Lên senmon hoặc đại học, lịch học dày hơn và bài tập nhiều hơn. Hãy chọn việc có lịch ca linh hoạt, báo trước với nơi làm về lịch thi để được xếp ca hợp lý.
Vì sao "vừa học vừa làm trả nợ" là cái bẫy
Phép tính không khớp. Như phép tính ở trên, làm đúng 28 giờ thì thu nhập chủ yếu bù sinh hoạt. Muốn trả thêm một khoản nợ lớn ở Việt Nam, gần như buộc phải làm vượt giờ hoặc làm việc bị cấm.
Học bị bỏ bê. Làm ca đêm rồi đi học sáng dẫn tới ngủ gật, nghỉ học, chuyên cần tụt. Trường Nhật ngữ báo cáo chuyên cần, và tỷ lệ đi học thấp là lý do phổ biến khiến hồ sơ gia hạn bị từ chối.
Mất tư cách lưu trú. Làm quá giờ có thể dẫn tới không được gia hạn, bị huỷ tư cách lưu trú hoặc bị buộc rời Nhật. Khi đó khoản nợ vẫn còn nguyên, còn con đường học tiếp đã đóng.
Dễ rơi vào tay kẻ xấu. Người cần tiền gấp là mục tiêu của các lời mời làm việc phi pháp, cho thuê tài khoản, nhận hàng hộ. Hậu quả có thể là án hình sự.
Câu hỏi thường gặp
Mới sang Nhật bao lâu thì được đi làm thêm?
Nếu đã xin giấy phép hoạt động ngoài tư cách tại sân bay, bạn có thể làm thêm ngay khi tìm được việc. Tuy nhiên nhiều trường khuyên đợi vài tuần cho quen học và sinh hoạt, và cần hoàn tất đăng ký địa chỉ, mở tài khoản để nhận lương.
Làm hai nơi có được không?
Được, miễn tổng giờ của tất cả nơi làm không vượt 28 giờ mỗi tuần trong kỳ học. Bạn phải tự quản lý tổng giờ, vì mỗi nơi chỉ biết giờ làm ở nơi đó. Giữ bảng chấm công của từng nơi để tự kiểm.
Kỳ nghỉ hè được làm bao nhiêu giờ?
Trong kỳ nghỉ dài hạn do trường quy định chính thức, du học sinh được làm tối đa 8 giờ mỗi ngày. Kỳ nghỉ phải nằm trong lịch của trường; ngày nghỉ cá nhân hoặc nghỉ ốm không được tính là kỳ nghỉ dài hạn.
Làm quá giờ một chút có bị phát hiện không?
Có thể. Thu nhập trên giấy chứng nhận thuế được dùng khi gia hạn lưu trú, và nơi làm có nghĩa vụ báo cáo tình hình thuê người nước ngoài. Thu nhập vượt mức hợp lý là dấu hiệu rõ. Rủi ro mất tư cách lưu trú lớn hơn nhiều khoản tiền kiếm thêm.
Có được làm thêm từ xa cho công ty ở Việt Nam không?
Làm việc có thu nhập khi đang ở Nhật vẫn được coi là hoạt động ngoài tư cách lưu trú, nên cần giấy phép và tính vào giới hạn giờ. Trường hợp cụ thể nên hỏi cơ quan xuất nhập cảnh hoặc trường để tránh vi phạm vô tình.
Trường có hỗ trợ tìm việc làm thêm không?
Một số trường có bảng thông tin việc làm hoặc giới thiệu nơi làm uy tín, nhưng trường tốt sẽ đặt việc học lên trước. Bạn nên tự tìm qua các kênh tuyển dụng chính thống, đọc kỹ điều kiện và giữ hợp đồng bằng văn bản.