Du học sinh tốt nghiệp senmon gakko hoặc đại học ở Nhật có thể ở lại làm việc bằng cách đổi từ tư cách du học sang tư cách lưu trú lao động, phổ biến nhất là "Kỹ thuật – Tri thức nhân văn – Nghiệp vụ quốc tế", với điều kiện có công ty tuyển dụng và công việc liên quan tới chuyên môn đã học. Người chưa tìm được việc khi tốt nghiệp có thể xin tư cách hoạt động đặc định để tiếp tục tìm việc trong thời gian giới hạn, nếu được trường tiến cử.
Việc ở lại Nhật không được bảo đảm bởi bằng cấp; nó là kết quả của quá trình tìm việc theo đúng nhịp của thị trường lao động Nhật, gọi là shukatsu. Bài này giải thích các tư cách lưu trú thường gặp sau tốt nghiệp, điều kiện về ngành học, cách doanh nghiệp Nhật tuyển sinh viên mới, lịch tìm việc và những lưu ý khi chuyển tư cách. Chính sách có thể thay đổi, nên mọi chi tiết cần kiểm với thông tin hiện hành của cơ quan xuất nhập cảnh.
Các tư cách lưu trú thường gặp sau khi tốt nghiệp
Bảng dưới đây nêu các tư cách hay được du học sinh dùng. Điều kiện chi tiết do cơ quan xuất nhập cảnh quy định và có thể được điều chỉnh.
| Tư cách | Dành cho | Điều kiện cốt lõi |
|---|---|---|
| Kỹ thuật – Tri thức nhân văn – Nghiệp vụ quốc tế | Kỹ sư, lập trình viên, nhân viên văn phòng, kinh doanh, phiên dịch, thiết kế… | Có hợp đồng với công ty ở Nhật; công việc liên quan tới chuyên môn đã học; mức lương tương đương người Nhật cùng vị trí |
| Hoạt động đặc định (tìm việc sau tốt nghiệp) | Người vừa tốt nghiệp chưa có việc | Đã tìm việc trong thời gian học; được trường tiến cử; tài chính đủ duy trì; thời gian giới hạn |
| Hoạt động đặc định số 46 | Người tốt nghiệp đại học hoặc cao học ở Nhật có tiếng Nhật rất tốt | Thường cần JLPT N1 hoặc mức tương đương; công việc cần dùng tiếng Nhật ở mức giao tiếp hai chiều, phạm vi rộng hơn tư cách kỹ thuật – nhân văn |
| Kỹ năng đặc định | Lao động ở các ngành được chỉ định (chế biến thực phẩm, nhà hàng, điều dưỡng, xây dựng…) | Đỗ kỳ thi kỹ năng và tiếng Nhật theo ngành; không đòi bằng chuyên môn |
Tư cách "Kỹ thuật – Tri thức nhân văn – Nghiệp vụ quốc tế" là đích đến của phần lớn du học sinh tốt nghiệp. Tư cách số 46 mở rộng phạm vi công việc cho người có bằng đại học ở Nhật và tiếng Nhật cao, ví dụ làm việc tại cửa hàng hoặc khách sạn với vai trò cần giao tiếp tiếng Nhật và tiếng mẹ đẻ. Kỹ năng đặc định là con đường lao động khác, không phải hướng mặc định của người đã học chuyên môn.
Điều kiện "liên quan tới chuyên môn": khác nhau giữa senmon và đại học
Khi xét đổi sang tư cách kỹ thuật – nhân văn, cơ quan xuất nhập cảnh xem nội dung công việc có đòi kiến thức chuyên môn mà bạn đã học hay không. Với người tốt nghiệp đại học, mức liên quan được nhìn rộng hơn: một cử nhân kinh tế có thể làm kinh doanh, marketing, hành chính; cử nhân kỹ thuật có thể làm nhiều vị trí kỹ thuật khác nhau. Với người tốt nghiệp senmon, mức liên quan thường được xét chặt: học công nghệ thông tin thì làm vị trí công nghệ thông tin, học du lịch – khách sạn thì làm vị trí nghiệp vụ trong ngành này.
Công việc phải là công việc chuyên môn, không phải lao động giản đơn. Một người học kinh doanh quốc tế được tuyển làm "nhân viên" nhưng thực tế chỉ đứng quầy thu ngân hoặc làm dây chuyền sẽ không phù hợp với tư cách này. Hồ sơ thường gồm hợp đồng, mô tả công việc, giấy tờ về công ty, bằng tốt nghiệp và bảng điểm, để cơ quan xét duyệt đối chiếu.
Mức lương cũng được xem: phải tương đương hoặc cao hơn mức trả cho người Nhật làm cùng loại việc. Công ty mới thành lập, quy mô rất nhỏ có thể phải nộp thêm giấy tờ chứng minh tính ổn định.
Shukatsu: doanh nghiệp Nhật tuyển sinh viên mới như thế nào
Doanh nghiệp Nhật có truyền thống tuyển sinh viên sắp tốt nghiệp theo đợt, bắt đầu từ năm cuối hoặc trước đó, để vào làm đồng loạt tháng 4 sau khi tốt nghiệp. Lịch phổ biến với sinh viên đại học là: các hoạt động tìm hiểu công ty và thực tập ngắn từ mùa hè năm ba, công bố tuyển dụng chính thức vào khoảng tháng 3 năm ba, phỏng vấn từ khoảng tháng 6, và nhận thông báo trúng tuyển không chính thức (naitei) từ mùa hè đến mùa thu năm bốn. Thực tế nhiều công ty tuyển sớm hơn lịch danh nghĩa.
Quy trình thường gồm đăng ký trên trang tuyển dụng, gửi hồ sơ (entry sheet) trả lời các câu hỏi về bản thân và động lực, làm bài kiểm tra năng lực và tính cách, rồi phỏng vấn nhiều vòng. Với sinh viên senmon, thời điểm có thể ngắn hơn và nhiều trường có bộ phận hỗ trợ tìm việc rất sát.
Với du học sinh, tiếng Nhật thương mại, cách viết entry sheet và cách phỏng vấn kiểu Nhật là ba điểm khó nhất. Văn phòng hướng nghiệp của trường, hội chợ việc làm dành cho du học sinh và Hello Work có hỗ trợ người nước ngoài là những kênh nên dùng sớm.
Entry sheet và phỏng vấn: doanh nghiệp Nhật tìm điều gì
Doanh nghiệp Nhật tuyển sinh viên mới chủ yếu theo tiềm năng, không đòi kinh nghiệm. Vì vậy entry sheet và phỏng vấn xoay quanh ba câu hỏi: bạn là người thế nào (qua những gì đã làm trong thời gian học), vì sao chọn ngành và công ty này, và bạn muốn làm gì sau khi vào công ty. Câu hỏi quen thuộc là "điều bạn dồn sức nhiều nhất thời sinh viên" (gakuchika): nhà tuyển dụng muốn nghe quá trình bạn đối mặt với một vấn đề, cách bạn hành động và điều rút ra, hơn là thành tích.
Với du học sinh, nhà tuyển dụng còn để ý khả năng làm việc lâu dài ở Nhật, khả năng hoà nhập với nhóm và mức tiếng Nhật thực tế. Lợi thế của bạn là song ngữ, hiểu thị trường Việt Nam, trải nghiệm thích nghi với môi trường mới. Hãy kể bằng ví dụ cụ thể, tránh câu trả lời mẫu tìm thấy trên mạng.
Lễ nghi trong phỏng vấn kiểu Nhật cũng được đánh giá: trang phục tìm việc tiêu chuẩn, cách vào phòng, chào hỏi, dùng kính ngữ. Văn phòng hướng nghiệp của trường thường tổ chức phỏng vấn thử, rất nên tham gia.
Đọc kỹ điều kiện tuyển dụng trước khi nhận lời
Khi nhận naitei, công ty gửi thông báo điều kiện làm việc: vị trí, nơi làm, lương cơ bản, phụ cấp, giờ làm, làm thêm giờ, nghỉ phép, thời gian thử việc, khả năng điều chuyển. Hãy đọc từng mục và hỏi lại những điểm chưa rõ, đặc biệt là mô tả công việc thật sự hằng ngày, vì đây là căn cứ để xin tư cách lưu trú. Nếu mô tả trên giấy là vị trí chuyên môn nhưng thực tế là lao động giản đơn, bạn có thể gặp rắc rối khi gia hạn.
Cũng nên tìm hiểu về công ty qua các nguồn độc lập: báo cáo công khai, trao đổi với người đang làm, xem công ty đã từng tuyển và giữ chân người nước ngoài thế nào. Nhận lời một công ty phù hợp với ngành học và có lộ trình phát triển rõ ràng thường an toàn hơn chọn nơi trả lương cao nhất nhưng công việc mập mờ.
Lộ trình chuẩn bị từ năm thứ nhất
Người chuẩn bị sớm có lợi thế rõ. Lộ trình dưới đây tính cho sinh viên đại học bốn năm; senmon hai năm thì nén lại tương ứng.
- Năm 1–2: học tốt chuyên ngành, đạt JLPT N2 rồi N1, tham gia câu lạc bộ và hoạt động có người Nhật, làm thêm ở nơi có giao tiếp.
- Mùa hè năm 3: tham gia thực tập ngắn hạn ở doanh nghiệp, đi hội thảo giới thiệu công ty, xác định ngành và loại công ty muốn vào.
- Cuối năm 3: chuẩn bị entry sheet, luyện bài kiểm tra năng lực, luyện phỏng vấn với văn phòng hướng nghiệp.
- Năm 4: phỏng vấn, nhận naitei, chuẩn bị hồ sơ đổi tư cách lưu trú cùng công ty.
- Trước khi tốt nghiệp: nộp hồ sơ xin đổi tư cách lưu trú; khi tốt nghiệp và được chấp thuận, nhận thẻ cư trú mới trước ngày vào làm.
Hồ sơ đổi tư cách thường có thể nộp từ vài tháng trước khi tốt nghiệp, và cơ quan xuất nhập cảnh sẽ cấp sau khi bạn nộp bằng tốt nghiệp. Lịch nộp cụ thể theo hướng dẫn của cơ quan xuất nhập cảnh nơi bạn cư trú.
Chưa tìm được việc khi tốt nghiệp thì sao
Người tốt nghiệp senmon hoặc đại học mà chưa có việc nhưng đã tích cực tìm việc trong thời gian học có thể xin tư cách hoạt động đặc định để tiếp tục tìm việc sau tốt nghiệp. Thông thường thời hạn ban đầu là sáu tháng và có thể gia hạn một lần, tổng cộng khoảng một năm, với điều kiện có thư tiến cử của trường và chứng minh được tài chính để sống trong thời gian này. Trong thời gian đó có thể xin phép làm thêm trong giới hạn giờ.
Một số địa phương có chương trình hỗ trợ khởi nghiệp cho người tốt nghiệp đại học ở Nhật, cho phép ở lại chuẩn bị mở doanh nghiệp trong thời gian nhất định. Điều kiện khác nhau theo địa phương và đòi kế hoạch kinh doanh nghiêm túc.
Nếu không tìm được việc phù hợp, về Việt Nam làm việc cho doanh nghiệp Nhật hoặc doanh nghiệp có quan hệ với Nhật là con đường phổ biến và có giá trị. Tiếng Nhật, kỹ năng làm việc kiểu Nhật và bằng cấp từ Nhật là lợi thế rõ ở thị trường Việt Nam.
Những điều nên biết về dài hạn
Gia hạn và đổi việc. Tư cách lao động có thời hạn và phải gia hạn. Khi đổi công ty, cần khai báo trong thời hạn quy định và công việc mới vẫn phải phù hợp tư cách. Đổi việc sang lĩnh vực không liên quan có thể gây khó khăn khi gia hạn.
Thường trú là mục tiêu dài. Thường trú nhân ở Nhật xét theo thời gian cư trú, hạnh kiểm, nghĩa vụ thuế và bảo hiểm, khả năng tự lập. Có cơ chế xét theo điểm cho nhân lực trình độ cao rút ngắn thời gian. Đây là hướng dài hạn, không phải điều kiện có sẵn khi tốt nghiệp.
Nghĩa vụ thuế, bảo hiểm, lương hưu. Đóng đủ và đúng hạn ngay từ khi đi làm; lịch sử này được xem xét khi gia hạn và khi xin thường trú.
Đánh giá lại định hướng sau vài năm. Nhiều người làm vài năm ở Nhật rồi về Việt Nam hoặc sang nước khác với kinh nghiệm quốc tế. Không có con đường duy nhất đúng; quan trọng là quyết định dựa trên thông tin đúng.
Câu hỏi thường gặp
Học trường Nhật ngữ xong có xin visa làm việc được không?
Thường là không, vì tư cách kỹ thuật – nhân văn đòi bằng chuyên môn như senmon hoặc đại học, hoặc kinh nghiệm làm việc dài trong lĩnh vực đó. Người chỉ học trường Nhật ngữ muốn làm việc thường phải học tiếp hoặc theo con đường kỹ năng đặc định nếu đỗ kỳ thi ngành.
Tốt nghiệp senmon có làm trái ngành được không?
Khó với tư cách kỹ thuật – nhân văn, vì cơ quan xuất nhập cảnh xét mức liên quan giữa ngành học và công việc khá chặt với người tốt nghiệp senmon. Chọn ngành học senmon nên tính trước tới loại công việc muốn làm.
Visa tìm việc sau tốt nghiệp kéo dài bao lâu?
Thông thường sáu tháng, có thể gia hạn một lần, tổng khoảng một năm, nếu đủ điều kiện về tiến cử của trường và tài chính. Trong thời gian này phải thật sự tìm việc. Chi tiết theo quy định hiện hành của cơ quan xuất nhập cảnh.
Cần JLPT N1 mới xin được việc ở Nhật không?
Không bắt buộc với mọi vị trí. Nhiều công ty tuyển người có N2 và giao tiếp tốt, nhất là vị trí kỹ thuật. Tuy nhiên N1 mở rộng lựa chọn, giúp đủ điều kiện cho tư cách hoạt động đặc định số 46 và tăng sức cạnh tranh ở vị trí văn phòng.
Có được đổi sang visa làm việc khi chưa tốt nghiệp không?
Thường phải tốt nghiệp mới được cấp tư cách lao động dựa trên bằng cấp. Có thể nộp hồ sơ trước vài tháng, nhưng tư cách mới chỉ được cấp khi bạn nộp bằng hoặc giấy chứng nhận tốt nghiệp theo hướng dẫn.
Du học Nhật có giúp định cư không?
Du học là bước đầu để có bằng cấp và cơ hội làm việc ở Nhật, nhưng thường trú là quá trình dài, xét theo thời gian cư trú, công việc, thuế và hạnh kiểm. Không đơn vị nào có thể hứa trước kết quả định cư cho du học sinh.