Năm đầu đi làm ở nước ngoài sau du học, có năm việc nên làm ngay: xin mã số thuế hoặc mã an sinh của nước đó, xác định tình trạng cư trú thuế (khác với tình trạng visa), hiểu các khoản đóng bắt buộc trừ vào lương, biết khoản nào rút lại được khi rời đi (như quỹ hưu Úc, bảo hiểm hưu Đức, lương hưu Nhật), và khai thuế cuối năm đúng hạn. Bỏ sót một trong năm việc này hiếm khi gây hậu quả ngay, nhưng thường lộ ra vào lúc bất tiện nhất: khi xin thường trú, khi đổi visa, hay khi đã về Việt Nam và muốn lấy lại tiền.
Bài này tổng hợp nguyên lý chung và một số điểm riêng của các nước nhiều du học sinh Việt Nam. Thuế là lĩnh vực chi tiết và đổi theo năm; với tình huống cụ thể, hãy dùng dịch vụ hỗ trợ khai thuế của trường, công cụ chính thức của cơ quan thuế, hoặc người làm dịch vụ thuế có đăng ký.
Mã định danh thuế và an sinh ở một số nước
Hầu hết nhà tuyển dụng cần mã này để trả lương đúng. Không có mã thường không cấm đi làm, nhưng có thể bị khấu trừ thuế ở mức cao hơn cho tới khi bổ sung.
| Nước | Mã cần có | Ghi chú |
|---|---|---|
| Mỹ | Số an sinh xã hội (SSN) | Người có thẻ làm việc OPT hoặc việc làm hợp lệ có thể xin; người không đủ điều kiện xin SSN nhưng cần khai thuế dùng mã ITIN |
| Úc | Mã số thuế (TFN) | Xin trực tuyến khi đã ở Úc với visa cho phép làm việc; nên có từ khi còn làm thêm lúc đi học |
| Canada | Số bảo hiểm xã hội (SIN) | Cần để làm việc và nhận một số khoản hỗ trợ; với giấy phép tạm thời, SIN có ngày hết hạn theo giấy phép |
| Anh | Số bảo hiểm quốc gia (National Insurance number) | Liên quan đến cả thuế và quyền lương hưu nhà nước; nhiều người đã có từ khi làm thêm lúc đi học |
| Đức | Mã số thuế cá nhân (Steuer-ID) và số bảo hiểm hưu trí | Mã thuế thường được gửi qua bưu điện sau khi đăng ký địa chỉ cư trú; số hưu trí cấp khi bắt đầu đi làm có đóng bảo hiểm |
| Nhật Bản | Mã số cá nhân (My Number) | Cấp theo nơi đăng ký cư trú; dùng cho thuế, bảo hiểm và lương hưu |
Giữ các mã này cẩn thận và không chia sẻ tuỳ tiện: ở nhiều nước, mã số thuế hay an sinh là mục tiêu số một của lừa đảo mạo danh. Cơ quan thuế thật hiếm khi gọi điện đòi thanh toán gấp qua thẻ quà tặng hay chuyển khoản.
Cư trú thuế khác cư trú di trú
Đây là điểm gây nhầm lẫn nhiều nhất. Bạn có thể là "người không cư trú" về mặt di trú (chỉ có visa tạm thời) nhưng lại là "người cư trú" về mặt thuế, và ngược lại. Mỗi nước có quy tắc riêng, và tình trạng cư trú thuế quyết định mức thuế, khoản khấu trừ, nghĩa vụ khai thu nhập toàn cầu.
Ở Mỹ, sinh viên F-1 thường được coi là người nước ngoài không cư trú về thuế trong năm năm dương lịch đầu tiên ở Mỹ, kể cả thời gian OPT. Điều này kéo theo việc thường được miễn các khoản đóng an sinh xã hội và y tế liên bang trên tiền lương trong giai đoạn đó, nhưng cũng có nghĩa là phải dùng mẫu khai thuế dành cho người không cư trú, không dùng mẫu phổ thông. Một số phần mềm khai thuế đại trà chỉ làm cho người cư trú, dẫn tới khai sai.
Ở Úc, du học sinh học trên sáu tháng thường được coi là người cư trú về thuế, được hưởng ngưỡng thu nhập miễn thuế như người cư trú. Ở Anh, Canada, Đức, Nhật, cư trú thuế xác định theo số ngày có mặt, nơi ở thường xuyên và các mối liên hệ khác. Đừng suy luận từ trường hợp của bạn bè ở nước khác; mỗi nước một luật.
Các khoản đóng bắt buộc trừ vào lương
Mỹ: thuế thu nhập liên bang, tiểu bang (tuỳ bang) và các khoản an sinh xã hội, y tế. Người F-1 đang không cư trú về thuế thường được miễn khoản an sinh và y tế; nếu bị trừ nhầm, có thể đề nghị chủ lao động hoàn hoặc xin hoàn với cơ quan thuế.
Úc: thuế thu nhập khấu trừ tại nguồn, và quỹ hưu trí bắt buộc do chủ lao động đóng thêm vào tài khoản hưu của bạn — tỷ lệ bắt buộc là 12% thu nhập thông thường kể từ ngày 1/7/2025. Khoản này không trừ vào lương thực nhận mà là phần chủ lao động đóng thêm.
Canada: thuế thu nhập liên bang và tỉnh bang, đóng góp vào quỹ hưu trí Canada và bảo hiểm việc làm. Các khoản này trừ thẳng vào lương.
Anh: thuế thu nhập theo hệ thống khấu trừ tại nguồn, và đóng bảo hiểm quốc gia. Chủ lao động còn phải tự động đưa người lao động đủ điều kiện vào quỹ hưu nơi làm việc, người lao động có quyền rút khỏi chương trình.
Đức: thuế thu nhập và một bộ bảo hiểm xã hội gồm hưu trí, y tế, thất nghiệp, chăm sóc dài hạn, chia đôi giữa người lao động và chủ lao động. Tổng khoản trừ khá lớn nên lương thực nhận thấp hơn lương danh nghĩa đáng kể.
Nhật Bản: thuế thu nhập, thuế cư trú địa phương (tính theo thu nhập năm trước, nên năm thứ hai đi làm thường thấy bị trừ nhiều hơn), lương hưu và bảo hiểm y tế.
Khoản nào rút lại được khi rời đi
Đây là phần tiền thật mà nhiều người về nước bỏ quên. Úc cho phép người có visa tạm thời đã rời Úc và visa đã hết hiệu lực xin rút quỹ hưu trí qua cơ chế thanh toán dành cho người rời Úc (DASP); khoản rút bị khấu trừ thuế ở mức đáng kể, và nếu không rút sau một thời gian, tài khoản có thể bị chuyển cho cơ quan thuế giữ — vẫn xin lại được nhưng thủ tục dài hơn.
Đức cho phép người ngoài EU đã rời Đức xin hoàn phần bảo hiểm hưu trí do chính người lao động đóng, nếu chưa đủ thời gian đóng tối thiểu để hưởng lương hưu và đã qua 24 tháng kể từ khi không còn thuộc diện bảo hiểm bắt buộc. Nhật Bản có khoản thanh toán một lần khi rời Nhật cho người nước ngoài đã đóng lương hưu đủ sáu tháng trở lên, nộp trong vòng hai năm sau khi mất địa chỉ cư trú ở Nhật, với số năm tính tối đa là năm năm.
Mỹ, Canada, Anh thường không hoàn lại một lần các khoản đóng lương hưu công. Quyền lợi được giữ trong hồ sơ và tính khi đến tuổi hưởng nếu đủ điều kiện; ví dụ lương hưu nhà nước của Anh cần tối thiểu mười năm đóng hợp lệ. Các quỹ hưu nơi làm việc do chủ lao động tổ chức thì có quy tắc riêng của từng quỹ. Trước khi về nước, ghi lại tên quỹ, số tài khoản, thông tin đăng nhập, và cập nhật địa chỉ liên lạc quốc tế — người mất dấu tài khoản sau vài năm rất khó tìm lại.
Hiệp định tránh đánh thuế hai lần và thuế khi về Việt Nam
Việt Nam đã ký hiệp định tránh đánh thuế hai lần với nhiều nước nhận đông du học sinh Việt Nam, trong đó có Anh, Úc, Canada, Đức, Nhật Bản, Hàn Quốc, Singapore, Pháp. Hiệp định quy định nước nào được đánh thuế loại thu nhập nào và cách khấu trừ phần thuế đã nộp ở nước kia. Việt Nam và Mỹ đã ký hiệp định nhưng tại thời điểm viết bài, hiệp định này chưa có hiệu lực; kiểm lại tình trạng mới nhất nếu bạn có thu nhập từ Mỹ.
Khi về Việt Nam và trở thành cá nhân cư trú về thuế theo luật Việt Nam — nhìn chung là có mặt từ 183 ngày trở lên trong năm tính thuế hoặc có nơi ở thường xuyên — bạn có nghĩa vụ với thu nhập phát sinh ở cả trong và ngoài nước. Thu nhập từ làm việc từ xa cho công ty nước ngoài, lãi tiền gửi hay khoản rút quỹ hưu ở nước ngoài đều cần được xem xét theo đúng luật và hiệp định.
Năm chuyển tiếp — nửa năm đi làm ở nước ngoài, nửa năm về Việt Nam — là năm dễ sai nhất ở cả hai bên. Giữ đủ chứng từ thu nhập và thuế đã nộp ở nước ngoài (phiếu lương cuối năm, tờ khai, biên nhận) để làm căn cứ khấu trừ nếu cần.
Khai thuế cuối năm: những mốc và lỗi hay gặp
Năm tính thuế và hạn khai khác nhau giữa các nước. Bỏ lỡ hạn có thể bị phạt, và với người đang ở visa tạm thời, một hồ sơ thuế không sạch có thể bị hỏi lại khi xin diện dài hạn.
- Mỹ: năm tính thuế theo năm dương lịch. Sinh viên và người trên OPT không cư trú về thuế thường phải nộp mẫu khai cho người không cư trú; kể cả người không có thu nhập trong năm cũng thường phải nộp mẫu thông báo tình trạng (Form 8843).
- Úc: năm tài chính từ 1/7 đến 30/6 năm sau; tự khai thường hạn 31/10. Khai qua tài khoản trực tuyến của chính phủ khá thuận tiện vì dữ liệu lương được chủ lao động báo sẵn.
- Canada: năm dương lịch, hạn khai cho đa số cá nhân là 30/4 năm sau. Khai thuế đúng hạn còn là điều kiện để nhận một số khoản tín dụng, trợ cấp.
- Anh: năm thuế từ 6/4 đến 5/4 năm sau; người chỉ có lương khấu trừ tại nguồn thường không phải tự khai, nhưng nên kiểm mã thuế trên phiếu lương — mã sai làm trừ thuế quá mức.
- Đức: người làm công ăn lương thường được khuyến khích nộp tờ khai dù không bắt buộc, vì nhiều trường hợp được hoàn thuế, nhất là năm bắt đầu đi làm giữa năm.
- Lỗi chung: dùng phần mềm dành cho người cư trú khi mình không cư trú; quên khai thu nhập làm thêm từ nhiều chủ; không lưu chứng từ; tin vào "dịch vụ hoàn thuế" thu phí cao mà không có đăng ký.
Nhiều trường có buổi hướng dẫn hoặc phần mềm khai thuế miễn phí cho sinh viên quốc tế, và một số nước có chương trình tình nguyện hỗ trợ khai thuế cho người thu nhập thấp. Đó thường là lựa chọn tốt nhất cho năm đầu.
Global Gate Pass tư vấn lộ trình học và chọn trường, không làm dịch vụ thuế; với tình huống thuế cụ thể, nên hỏi người hành nghề thuế có đăng ký tại nước đó.
Câu hỏi thường gặp
Du học sinh đi làm OPT ở Mỹ có phải đóng an sinh xã hội không?
Người F-1 trên OPT còn trong giai đoạn không cư trú về thuế, thường là năm năm dương lịch đầu ở Mỹ, thường được miễn các khoản an sinh xã hội và y tế liên bang. Nếu bị trừ nhầm, có thể đề nghị chủ lao động hoàn hoặc xin hoàn với cơ quan thuế Mỹ.
Về nước rồi có rút được tiền quỹ hưu ở Úc không?
Có. Người có visa tạm thời đã rời Úc và visa đã hết hiệu lực có thể xin rút quỹ hưu trí qua cơ chế thanh toán dành cho người rời Úc. Khoản rút bị khấu trừ thuế đáng kể. Nên ghi lại thông tin quỹ trước khi về để làm thủ tục thuận tiện.
Đóng bảo hiểm hưu ở Đức rồi về nước có lấy lại được không?
Người ngoài EU có thể xin hoàn phần bảo hiểm hưu trí do chính mình đóng nếu chưa đủ thời gian đóng tối thiểu để hưởng lương hưu và đã qua 24 tháng kể từ khi không còn thuộc diện bảo hiểm bắt buộc ở Đức. Phần chủ lao động đóng không được hoàn.
Cư trú thuế và cư trú di trú khác nhau thế nào?
Cư trú di trú là tình trạng visa của bạn. Cư trú thuế là cách luật thuế phân loại bạn để tính thuế, dựa trên số ngày có mặt, nơi ở và các mối liên hệ. Một người có visa tạm thời vẫn có thể là người cư trú về thuế, và ngược lại.
Có phải đóng thuế hai lần ở nước ngoài và ở Việt Nam không?
Hiệp định tránh đánh thuế hai lần giữa Việt Nam và nhiều nước quy định cách phân chia quyền đánh thuế và khấu trừ phần đã nộp. Với nước chưa có hiệp định có hiệu lực, cần xem quy định khấu trừ trong luật Việt Nam. Giữ chứng từ thuế đã nộp ở nước ngoài làm căn cứ.
Không có thu nhập có cần khai thuế không?
Tuỳ nước. Ở Mỹ, sinh viên F-1 thường phải nộp mẫu thông báo tình trạng dù không có thu nhập. Ở nhiều nước khác, không có thu nhập chịu thuế thì không bắt buộc khai, nhưng khai có thể giúp nhận lại thuế đã bị khấu trừ hoặc các khoản tín dụng.