Phần lớn nghiên cứu sinh tiến sĩ ở nước ngoài không đi bằng một "học bổng" theo nghĩa thông thường mà bằng một gói tài trợ gắn với vị trí: được miễn học phí và nhận lương trợ giảng (teaching assistant) hoặc trợ lý nghiên cứu (research assistant) ở Mỹ, Canada; được tuyển như nhân viên có hợp đồng ở Hà Lan, Bắc Âu; nhận học bổng nghiên cứu do trường phân bổ ở Úc, Anh. Tiền thường đi theo đề tài và người hướng dẫn, nên việc chính là tìm đúng nhóm nghiên cứu.
Cách tìm tiền ở bậc này khác hẳn bậc cử nhân và thạc sĩ tín chỉ. Bài luận về lãnh đạo ít có giá trị; điều hội đồng và giáo sư muốn biết là bạn có làm được nghiên cứu hay không, có hợp với dự án đang có kinh phí hay không. Bài này giải thích các mô hình tài trợ chính, cách tìm vị trí, cách viết thư liên hệ giáo sư và những điều cần hỏi trước khi nhận lời mời.
Bốn mô hình tài trợ tiến sĩ phổ biến
Mỗi nước có thói quen riêng, và trong một nước mỗi ngành cũng khác nhau. Bảng mô tả xu hướng chung:
| Mô hình | Nơi thường gặp | Nghiên cứu sinh nhận gì | Điều cần biết |
|---|---|---|---|
| Trợ giảng, trợ lý nghiên cứu | Mỹ, Canada | Miễn học phí, lương theo tháng trong năm học, bảo hiểm | Phải làm việc một số giờ mỗi tuần; chương trình tiến sĩ Mỹ thường kéo dài năm năm trở lên, có kỳ thi đủ điều kiện |
| Hợp đồng nhân viên | Hà Lan, Đan Mạch, Thuỵ Điển, Na Uy, một số vị trí ở Đức | Lương theo thang của trường, quyền lợi người lao động | Tuyển theo thông báo vị trí cụ thể, cạnh tranh như xin việc |
| Học bổng nghiên cứu do trường phân bổ | Úc, Anh, New Zealand, Singapore | Miễn học phí, trợ cấp sinh hoạt | Xét theo vòng, thường cần người hướng dẫn đồng ý trước |
| Học bổng ngoài | Mọi nơi | Theo chương trình: chính phủ, quỹ, ngân sách nhà nước | Có thể kết hợp với vị trí ở trường, cần đọc quy định cộng dồn |
Ở Úc, học bổng Research Training Program do chính phủ cấp cho các trường để tài trợ nghiên cứu sinh, gồm cả sinh viên quốc tế, cùng với học bổng riêng của trường. Ở Anh, các hội đồng nghiên cứu thuộc UKRI đã mở studentship cho sinh viên quốc tế từ vài năm gần đây nhưng trong giới hạn của từng chương trình, nên suất cho người ngoài Anh vẫn hạn chế hơn người trong nước.
Ngành khoa học tự nhiên, kỹ thuật, y sinh thường có nhiều vị trí tài trợ hơn ngành xã hội, nhân văn, nghệ thuật, vì kinh phí nghiên cứu lớn hơn.
Vì sao tiền đi theo giáo sư
Ở các nước có nền nghiên cứu mạnh, giáo sư xin kinh phí đề tài từ quỹ quốc gia, doanh nghiệp, tổ chức quốc tế. Trong kinh phí ấy có khoản trả lương cho nghiên cứu sinh và nghiên cứu viên. Khi đề tài được duyệt, giáo sư cần người làm và tuyển nghiên cứu sinh theo đúng yêu cầu của đề tài: kỹ năng thí nghiệm, lập trình, phân tích dữ liệu, ngoại ngữ.
Điều đó dẫn tới hai hệ quả. Một, cùng một trường, cùng một ngành, có năm nhiều vị trí, có năm gần như không có, tuỳ đề tài nào vừa được cấp tiền. Hai, giáo sư đóng vai trò quyết định hơn hội đồng tuyển sinh chung ở nhiều nơi; ở Úc, Anh, châu Âu, việc có người hướng dẫn đồng ý nhận thường là điều kiện để được xét học bổng.
Một hệ quả nữa: hai người cùng trình độ có thể nhận kết quả rất khác nhau chỉ vì thời điểm liên hệ. Người gửi thư đúng lúc giáo sư vừa được duyệt kinh phí có cơ hội cao hơn hẳn người gửi trước đó vài tháng. Vì vậy theo dõi đều đặn trang nhóm nghiên cứu và giữ liên lạc lịch sự với những giáo sư từng phản hồi tích cực là việc đáng làm.
Ở Mỹ, cơ chế pha trộn hơn: nhiều chương trình tiến sĩ tuyển theo khoá, năm đầu sinh viên luân phiên qua các phòng thí nghiệm rồi mới chọn người hướng dẫn, và tài trợ năm đầu do khoa lo. Dù vậy, việc thể hiện được hướng nghiên cứu khớp với vài giáo sư của khoa vẫn giúp hồ sơ được chú ý.
Tiến sĩ ở Mỹ và ở châu Âu: hai cấu trúc khác nhau
Chương trình tiến sĩ ở Mỹ thường bắt đầu bằng một đến hai năm học môn bắt buộc, sau đó là kỳ thi đủ điều kiện, rồi mới vào giai đoạn nghiên cứu luận án. Tổng thời gian thường từ năm năm trở lên tuỳ ngành. Người có bằng cử nhân có thể vào thẳng, vì phần học môn đóng vai trò như thạc sĩ. Tài trợ thường được khoa cam kết cho một số năm nhất định nếu sinh viên giữ tiến độ, với nghĩa vụ trợ giảng ở một số học kỳ.
Ở nhiều nước châu Âu, tiến sĩ ngắn hơn, thường ba đến bốn năm, gần như toàn bộ là nghiên cứu, và thường yêu cầu đã có thạc sĩ. Nghiên cứu sinh được tuyển vào một dự án cụ thể, có khi đề tài đã được xác định từ trước khi tuyển. Ở Hà Lan và các nước Bắc Âu, vị trí này là việc làm có lương, đóng bảo hiểm xã hội; ở Đức có cả hai dạng: nhân viên nghiên cứu của trường và nghiên cứu sinh nhận học bổng.
Ở Úc và Anh, tiến sĩ cũng khoảng ba đến bốn năm, chủ yếu là nghiên cứu, có thể vào từ cử nhân danh dự hoặc thạc sĩ. Hiểu cấu trúc này giúp bạn chọn đúng nơi theo hồ sơ hiện có: người mới có cử nhân bốn năm thường hợp Mỹ hoặc Úc hơn, người đã có thạc sĩ nghiên cứu có thêm lựa chọn ở châu Âu.
Tìm vị trí tiến sĩ có tài trợ
Không có một trang tổng hợp đầy đủ mọi vị trí. Người tìm được vị trí tốt thường kết hợp nhiều nguồn:
- Đọc bài báo gần đây trong lĩnh vực mình muốn, ghi lại các nhóm nghiên cứu xuất hiện nhiều, rồi vào trang của nhóm xem có thông báo tuyển không.
- Theo dõi trang tuyển dụng của các trường và các cổng việc làm học thuật; ở châu Âu, vị trí tiến sĩ thường đăng như việc làm có hạn nộp.
- Xem trang khoa và trang chương trình tiến sĩ để biết các vòng xét học bổng nghiên cứu trong năm.
- Hỏi giảng viên hướng dẫn khoá luận, người đã có quan hệ với nhóm nước ngoài; một lời giới thiệu đúng người có trọng lượng.
- Tham dự hội thảo, trường hè trong ngành nếu có điều kiện; gặp trực tiếp giáo sư giúp cuộc liên hệ sau dễ hơn.
- Lập bảng theo dõi gồm nhóm, giáo sư, đề tài, hạn nộp, yêu cầu, trạng thái liên hệ — vài chục dòng là bình thường.
Đa số người tìm được vị trí phải liên hệ nhiều nhóm và nộp nhiều đợt. Không phản hồi là chuyện bình thường; đó không phải đánh giá về năng lực của bạn mà thường là giáo sư không có kinh phí đúng lúc đó.
Viết thư liên hệ giáo sư sao cho được đọc
Ngắn và cụ thể. Giáo sư nhận nhiều thư mỗi tuần. Một thư vài đoạn ngắn, nói rõ bạn là ai, quan tâm đến hướng nào của nhóm, có kỹ năng gì liên quan, sẽ được đọc hơn một thư dài kể lại cả quá trình học.
Chứng minh đã đọc công trình của nhóm. Nhắc đến một hai bài báo gần đây và nói ngắn gọn điều gì trong đó liên quan đến kinh nghiệm hay câu hỏi của bạn. Thư gửi hàng loạt với nội dung chung thường bị bỏ qua ngay.
Nói về khả năng làm việc, không chỉ đam mê. Bạn đã làm khoá luận về gì, dùng phương pháp nào, có kết quả gì, có bài đăng hay báo cáo hội nghị không. Giáo sư cần người làm được việc trong dự án.
Hỏi đúng câu. Hỏi nhóm có dự định tuyển nghiên cứu sinh cho kỳ nào, có nguồn tài trợ hay cần ứng viên tự tìm học bổng. Đây là câu hỏi giáo sư quen trả lời.
Đính kèm gọn. Lý lịch học thuật một đến hai trang, bảng điểm nếu được yêu cầu. Không gửi cả bộ hồ sơ khi chưa được hỏi.
Theo dõi lịch sự. Không phản hồi sau hai tuần thì có thể gửi một thư nhắc ngắn; không phản hồi tiếp thì chuyển sang nhóm khác.
Câu cần hỏi trước khi nhận lời mời
Lời mời tiến sĩ có tài trợ là một cam kết nhiều năm. Trước khi nhận, nên làm rõ bằng văn bản:
- Tài trợ kéo dài bao lâu, có bảo đảm cho cả thời gian dự kiến của chương trình không, hay gia hạn từng năm.
- Mức lương hoặc trợ cấp thực nhận sau thuế, đã gồm bảo hiểm y tế chưa, có chi trả phí đi hội thảo không.
- Nghĩa vụ trợ giảng bao nhiêu giờ mỗi tuần, có ảnh hưởng đến tiến độ nghiên cứu không.
- Nhóm hiện có bao nhiêu nghiên cứu sinh, tỷ lệ hoàn thành và thời gian hoàn thành trung bình của nhóm.
- Cách giáo sư hướng dẫn: gặp định kỳ, mức độ tự chủ, kỳ vọng về số bài báo.
- Nếu đề tài hết kinh phí hoặc giáo sư chuyển trường thì nghiên cứu sinh được xử lý thế nào.
Nói chuyện với nghiên cứu sinh hiện tại của nhóm là cách tốt nhất để có câu trả lời thật cho các câu cuối. Hầu hết giáo sư nghiêm túc sẵn sàng giới thiệu bạn với họ.
Chuẩn bị hồ sơ khi còn ở Việt Nam
Người muốn làm tiến sĩ có tài trợ nên bắt đầu từ khi còn là sinh viên năm ba, năm tư: tham gia nhóm nghiên cứu của giảng viên, làm khoá luận có phương pháp rõ ràng, tập viết báo cáo khoa học bằng tiếng Anh, nếu có thể thì có một bài đăng hội nghị hay tạp chí. Một khoá luận tốt và thư giới thiệu cụ thể từ người hướng dẫn nặng ký hơn điểm trung bình cao mà không có trải nghiệm nghiên cứu.
Ở nhiều nước, người có bằng cử nhân bốn năm có thể vào thẳng tiến sĩ, nhưng ở một số nơi, nhất là châu Âu, vị trí tiến sĩ thường yêu cầu đã có thạc sĩ. Một lộ trình phổ biến của người Việt là học thạc sĩ bằng học bổng, trong thời gian đó làm việc với giáo sư, rồi chuyển lên tiến sĩ tại chính nhóm đó hoặc nhóm khác.
Kỹ năng phân tích dữ liệu, lập trình, viết học thuật bằng tiếng Anh là ba thứ gần như ngành nào cũng cần ở bậc tiến sĩ hiện nay. Đầu tư vào chúng sớm giúp thư liên hệ của bạn có nội dung thật. Nếu muốn có người cùng lên danh sách nhóm nghiên cứu và lộ trình nộp tiến sĩ có tài trợ, đội tư vấn Global Gate Pass nhận buổi đầu miễn phí.
Câu hỏi thường gặp
Làm tiến sĩ ở nước ngoài có phải trả học phí không?
Với vị trí có tài trợ, học phí thường được miễn hoặc được tài trợ chi trả, và nghiên cứu sinh còn nhận lương hoặc trợ cấp. Một số chương trình nhận nghiên cứu sinh tự túc, khi đó bạn phải tự lo học phí và sinh hoạt phí, nên cân nhắc kỹ trước khi nhận.
Chưa có bài báo khoa học có xin được tiến sĩ có tài trợ không?
Có, nhiều người vào tiến sĩ khi chưa có bài báo, nhất là ngay sau cử nhân. Điều quan trọng là chứng minh được trải nghiệm nghiên cứu qua khoá luận, dự án, kỹ năng phương pháp và thư giới thiệu cụ thể. Có bài báo là lợi thế, không phải điều kiện bắt buộc ở mọi nơi.
Lương nghiên cứu sinh có đủ sống không?
Thường đủ cho một người sống giản dị ở thành phố của trường, vì mức được đặt theo chi phí sống địa phương. Ở thành phố đắt đỏ, nhiều nghiên cứu sinh ở ghép. Nếu mang theo gia đình, cần tính thêm vì lương không tính cho người phụ thuộc.
Có nên nhận vị trí tiến sĩ tự túc rồi tìm tài trợ sau không?
Rủi ro cao. Tài trợ giữa chừng không có gì bảo đảm, và chi phí nhiều năm tiến sĩ rất lớn. Nếu nhận, nên có kế hoạch tài chính cho toàn bộ thời gian, và hỏi giáo sư bằng văn bản về khả năng có tài trợ ở các năm sau.
Một người có thể liên hệ bao nhiêu giáo sư cùng lúc?
Không có giới hạn, nhưng mỗi thư phải viết riêng cho nhóm đó. Liên hệ vài chục nhóm trong một mùa tuyển là bình thường. Tránh gửi cùng một thư cho nhiều giáo sư trong cùng khoa, vì họ trao đổi với nhau.