Một kế hoạch khẩn cấp cho con du học gồm bốn phần chuẩn bị từ trước ngày bay: bộ giấy tờ dự phòng (bản sao hộ chiếu, visa, bảo hiểm, hồ sơ sức khoẻ) mà cả con và bố mẹ cùng truy cập được; hiểu rõ bảo hiểm của con chi trả đến đâu; danh sách liên hệ gồm số khẩn cấp nước sở tại, trường, cơ quan đại diện Việt Nam và người quen gần nhất; và một thoả thuận trong gia đình về việc ai làm gì khi có chuyện. Chuẩn bị mất một buổi tối, nhưng trong tình huống thật, nó tiết kiệm những giờ quý nhất.
Phần lớn du học sinh cả khoá học không gặp sự cố nghiêm trọng nào. Kế hoạch khẩn cấp không phải để lo trước mà để khi có chuyện — một cơn đau ruột thừa lúc nửa đêm, một vụ va chạm xe đạp, chiếc túi bị giật kèm hộ chiếu — cả con và gia đình đều biết bước tiếp theo là gì.
Bộ giấy tờ dự phòng
Chụp hoặc quét các giấy tờ dưới đây, lưu vào một thư mục số bảo mật mà con và ít nhất một phụ huynh cùng mở được. Con mang theo một bộ bản sao giấy để tách riêng với bản gốc.
- Trang thông tin hộ chiếu, trang visa hoặc thẻ cư trú, giấy xác nhận nhập học (CoE, I-20, CAS hoặc tương đương tuỳ nước).
- Hợp đồng và thẻ bảo hiểm y tế, số tổng đài hỗ trợ của hãng bảo hiểm.
- Tóm tắt sức khoẻ bằng tiếng Anh: nhóm máu nếu biết, dị ứng, bệnh mạn tính, thuốc đang dùng (tên hoạt chất, không chỉ tên biệt dược), lịch sử tiêm chủng.
- Đơn thuốc của bác sĩ cho thuốc con mang theo, đặc biệt thuốc kê đơn, để xuất trình khi nhập cảnh và khi cần mua lại.
- Giấy khai sinh và một giấy tờ tuỳ thân Việt Nam, hữu ích khi xin cấp lại giấy tờ.
- Thông tin tài khoản ngân hàng và cách khoá thẻ nhanh.
- Hợp đồng thuê nhà, địa chỉ chính xác nơi ở.
Thư mục số nên được bảo vệ bằng mật khẩu mạnh và xác thực hai lớp. Đây là bộ giấy tờ nhạy cảm nhất của con — mất nó vào tay kẻ xấu cũng là một kiểu sự cố.
Bảo hiểm: đọc trước khi cần
Nhiều nước bắt buộc du học sinh có bảo hiểm y tế: Úc yêu cầu bảo hiểm sức khoẻ cho sinh viên quốc tế (OSHC) suốt thời gian visa; Anh thu phụ phí y tế (IHS) khi xin visa để sinh viên dùng hệ thống y tế công NHS; Mỹ không có bảo hiểm toàn dân nên hầu hết trường bắt sinh viên mua gói bảo hiểm của trường hoặc chứng minh có gói tương đương. Các nước khác có quy định riêng. Điều gia đình cần biết không chỉ là "con có bảo hiểm" mà là bảo hiểm đó chi trả đến đâu.
Những câu cần tìm câu trả lời trong hợp đồng bảo hiểm: khám bác sĩ đa khoa và khám chuyên khoa được chi trả thế nào; cấp cứu, nằm viện, phẫu thuật có trần chi trả không; con có phải trả trước rồi xin hoàn không; sức khoẻ tinh thần và nha khoa có nằm trong phạm vi không; bệnh có từ trước có bị loại trừ hoặc có thời gian chờ không; và — điều nhiều gói cơ bản không có — chi phí đưa người bệnh về nước hoặc chi phí cho người thân sang chăm sóc.
Nếu gói bắt buộc không có những phần gia đình lo nhất, có thể mua thêm bảo hiểm bổ sung. Cũng nên dặn con lưu số tổng đài hỗ trợ của hãng bảo hiểm: nhiều hãng có đường dây hai mươi bốn giờ giúp tìm cơ sở y tế phù hợp và bảo lãnh viện phí trong trường hợp nằm viện.
Một khoảng hở hay bị bỏ qua là thời gian trước khi bảo hiểm của trường có hiệu lực và những chuyến đi ngoài nước sở tại. Có gói chỉ bắt đầu từ ngày nhập học, trong khi con bay sang trước vài tuần; có gói không chi trả khi con đi du lịch sang nước khác trong kỳ nghỉ. Kiểm ngày bắt đầu, ngày kết thúc và phạm vi lãnh thổ của hợp đồng, rồi mua bảo hiểm du lịch ngắn hạn cho những khoảng còn hở.
Số khẩn cấp ở một số điểm đến phổ biến
Con nên lưu số khẩn cấp của nước mình đến trong điện thoại ngay khi đặt vé. Bảng dưới là các số phổ biến; con kiểm lại trên trang chính thức của nước đó và trang của trường.
| Nước | Số khẩn cấp chung | Ghi chú |
|---|---|---|
| Mỹ, Canada | 911 | Cảnh sát, cứu thương, cứu hoả |
| Anh | 999 hoặc 112 | Có số 111 cho tình huống y tế không khẩn cấp |
| Úc | 000 | Từ điện thoại di động gọi được cả 112 |
| New Zealand | 111 | Cảnh sát, cứu thương, cứu hoả |
| Các nước Liên minh châu Âu | 112 | Nhiều nước còn có số riêng cho từng dịch vụ |
| Nhật Bản | 110 (cảnh sát), 119 (cứu thương, cứu hoả) | Nên tập nói địa chỉ nơi ở bằng tiếng Nhật |
| Hàn Quốc | 112 (cảnh sát), 119 (cứu thương, cứu hoả) | Có tổng đài hỗ trợ người nước ngoài nhiều ngôn ngữ |
| Singapore | 999 (cảnh sát), 995 (cứu thương, cứu hoả) | Không gọi 995 cho trường hợp không khẩn cấp |
Ngoài số khẩn cấp, mỗi trường thường có số an ninh khuôn viên trực hai mươi bốn giờ. Con nên lưu số này cùng địa chỉ phòng khám của trường ngay trong tuần định hướng.
Cơ quan đại diện Việt Nam và việc bảo hộ công dân
Đại sứ quán và tổng lãnh sự quán Việt Nam ở nước ngoài có chức năng bảo hộ công dân: hỗ trợ khi công dân bị mất hộ chiếu, gặp tai nạn, bị bắt giữ, gặp thiên tai hoặc các tình huống khó khăn khác. Mỗi cơ quan đại diện có số đường dây nóng bảo hộ công dân, công bố trên trang thông tin của cơ quan đó. Con nên lưu số này trước khi bay, và gia đình cũng lưu một bản.
Khi con mất hộ chiếu, trình tự thông thường là báo cảnh sát nơi mất để có giấy xác nhận, rồi liên hệ cơ quan đại diện Việt Nam để làm thủ tục cấp hộ chiếu mới hoặc giấy tờ thay thế. Sau đó, con phải báo trường và làm thủ tục với cơ quan di trú nước sở tại về visa hoặc thẻ cư trú gắn với hộ chiếu cũ. Bản sao hộ chiếu và ảnh thẻ chuẩn bị sẵn giúp rút ngắn đáng kể thời gian.
Một số cơ quan đại diện khuyến khích công dân đăng ký thông tin khi đến cư trú hoặc học tập dài hạn, để có thể liên lạc khi xảy ra thiên tai hay tình huống bất ổn. Hội sinh viên Việt Nam ở nhiều thành phố cũng thường là nơi hỗ trợ đầu tiên và nhanh nhất trong những ngày đầu của một sự cố.
Khi con ốm nặng hoặc gặp tai nạn: gia đình làm gì
Tin xấu đến lúc nửa đêm ở Việt Nam là điều nhiều phụ huynh sợ nhất. Có trình tự sẵn giúp bố mẹ hành động thay vì hoảng loạn.
- Xác định nguồn tin: ai báo, báo qua kênh nào. Nếu là cuộc gọi lạ yêu cầu chuyển tiền gấp, dừng lại và tự kiểm tra qua số chính thức của trường hoặc bệnh viện — đây là kịch bản lừa đảo quen thuộc.
- Nắm thông tin cơ bản: con đang ở cơ sở y tế nào, tình trạng ra sao, ai đang ở cùng con.
- Liên hệ hãng bảo hiểm của con qua tổng đài hỗ trợ để mở hồ sơ, hỏi về bảo lãnh viện phí và các quyền lợi liên quan.
- Báo trường: văn phòng sinh viên quốc tế hoặc bộ phận hỗ trợ sinh viên giúp liên hệ bệnh viện, sắp xếp việc học, và có thể hỗ trợ gia đình về thủ tục.
- Nếu cần người thân sang, kiểm tra loại visa và thời gian xét; một số cơ quan lãnh sự có cơ chế xét nhanh cho trường hợp nhân đạo khẩn cấp. Cơ quan đại diện Việt Nam ở nước sở tại có thể hỗ trợ thông tin.
- Ghi chép mọi cuộc gọi, tên người liên hệ, giấy tờ nhận được — phục vụ việc bồi hoàn bảo hiểm và các thủ tục sau này.
- Sau khi tình hình ổn, cùng con và trường xem xét chuyện học: xin hoàn cảnh đặc biệt, giảm tải hoặc tạm nghỉ theo quy định.
Khi con dính rắc rối với pháp luật nước sở tại
Đây là tình huống hiếm nhưng gia đình nào cũng nên biết cách xử lý: con bị cảnh sát giữ vì một hiểu lầm, một vụ va chạm giao thông, hoặc vi phạm quy định mà con không biết — mang theo thực phẩm, thuốc bị cấm, làm thêm quá giờ cho phép, sử dụng chất bị kiểm soát mà ở nước khác được phép. Theo Công ước Viên về quan hệ lãnh sự, công dân nước ngoài bị bắt giữ có quyền yêu cầu cơ quan chức năng thông báo cho cơ quan lãnh sự của nước mình. Con nên biết quyền này và biết yêu cầu liên hệ cơ quan đại diện Việt Nam.
Dặn con những nguyên tắc cơ bản: giữ bình tĩnh, lịch sự, không chống đối; không ký giấy tờ mình không hiểu; có quyền yêu cầu phiên dịch và luật sư theo luật nước đó; báo cho gia đình hoặc một người tin cậy càng sớm càng tốt. Nhiều trường có dịch vụ tư vấn pháp lý miễn phí cho sinh viên hoặc giới thiệu nơi trợ giúp pháp lý. Gia đình ở nhà nên liên hệ cơ quan đại diện Việt Nam và trường, tránh chuyển tiền cho người tự xưng có thể "lo" cho con — đây cũng là một kịch bản lừa đảo đã gặp.
Thoả thuận trong gia đình: ai làm gì khi có chuyện
Ngoài giấy tờ, kế hoạch khẩn cấp cần một thoả thuận đơn giản giữa các thành viên. Ai là người liên hệ khẩn cấp chính trong hồ sơ của trường — nên là người nói được tiếng Anh, có thời gian phản ứng nhanh và giữ bình tĩnh tốt. Ai có hộ chiếu còn hạn và sẵn sàng bay nếu cần. Ai giữ quyền truy cập thư mục giấy tờ dự phòng và tài khoản quỹ khẩn cấp.
Với học sinh dưới mười tám tuổi, cần thêm giấy uỷ quyền của cha mẹ cho người giám hộ hoặc trường trong việc đưa ra quyết định y tế khẩn cấp — nhiều trường nội trú và đơn vị giám hộ yêu cầu giấy này khi nhập học. Gia đình nên đọc kỹ phạm vi uỷ quyền và giữ một bản.
Cuối cùng, nói chuyện với con về kế hoạch này một cách bình thản, như kiểm tra dây an toàn trước khi lái xe, không phải để doạ. Con biết gia đình đã chuẩn bị sẵn thì cũng tự tin hơn khi tự xử lý những sự cố nhỏ, và biết chính xác lúc nào cần gọi về.
Câu hỏi thường gặp
Du học sinh bị ốm nặng ở nước ngoài thì ai trả viện phí?
Chủ yếu là bảo hiểm y tế của con theo phạm vi hợp đồng; phần vượt trần hoặc bị loại trừ gia đình phải tự trả. Ở Anh, sinh viên đã đóng phụ phí y tế được dùng dịch vụ NHS như người dân với nhiều dịch vụ. Gia đình nên đọc kỹ quyền lợi và trần chi trả trước khi con đi.
Con mất hộ chiếu khi du học phải làm gì đầu tiên?
Báo cảnh sát nơi mất để có giấy xác nhận, liên hệ cơ quan đại diện Việt Nam để làm hộ chiếu mới hoặc giấy tờ thay thế, rồi báo trường và làm thủ tục với cơ quan di trú về visa hay thẻ cư trú. Có sẵn bản sao hộ chiếu và ảnh thẻ giúp thủ tục nhanh hơn nhiều.
Có cần mua thêm bảo hiểm ngoài gói bắt buộc không?
Tuỳ gói bắt buộc chi trả những gì. Nếu gói không có chi phí đưa về nước, chi phí cho người thân sang chăm sóc, nha khoa hoặc có trần thấp, gia đình có thể cân nhắc mua bổ sung. So sánh phạm vi, mức loại trừ và cách bồi hoàn trước khi chọn.
Đại sứ quán Việt Nam hỗ trợ du học sinh những gì?
Cơ quan đại diện có chức năng bảo hộ công dân: cấp lại hộ chiếu hoặc giấy tờ thay thế, hỗ trợ khi bị bắt giữ, gặp tai nạn, thiên tai, liên hệ với gia đình và cơ quan sở tại. Cơ quan đại diện không thay bảo hiểm hay trả chi phí y tế, nhưng là đầu mối quan trọng khi có sự cố lớn.
Con dưới 18 tuổi đi học phổ thông cần giấy tờ khẩn cấp gì thêm?
Thường cần giấy uỷ quyền của cha mẹ cho người giám hộ hoặc trường trong việc chăm sóc và quyết định y tế khẩn cấp, cùng thông tin liên lạc của cả hai phía. Yêu cầu cụ thể theo quy định từng nước và từng trường, nên hỏi trường và đơn vị giám hộ khi làm thủ tục nhập học.
Bố mẹ muốn sang ngay khi con gặp chuyện thì visa có kịp không?
Tuỳ nước và tình trạng hộ chiếu, visa sẵn có của bố mẹ. Một số cơ quan lãnh sự có cơ chế xem xét khẩn cấp vì lý do nhân đạo, cần giấy tờ chứng minh như xác nhận của bệnh viện. Gia đình giữ hộ chiếu còn hạn và cân nhắc xin visa thăm thân từ trước là cách chủ động nhất.