Thạc sĩ ở nước ngoài có hai loại chính: thạc sĩ giảng dạy, học theo môn và kết thúc bằng một dự án hay luận văn ngắn, và thạc sĩ nghiên cứu, chủ yếu làm đề tài dưới sự hướng dẫn của giáo sư. Thời gian dao động từ khoảng một năm ở Anh, Ireland, Hà Lan đến hai năm ở Mỹ, Canada, Đức, Pháp, Nhật, Hàn; Úc thường từ một rưỡi đến hai năm. Chọn loại nào và nước nào phụ thuộc vào mục tiêu: đi làm nhanh, chuyển ngành, hay chuẩn bị cho tiến sĩ.
Thạc sĩ là bậc nhiều người Việt chọn khi du học sau khi đã có bằng cử nhân và vài năm đi làm, và cũng là bậc có nhiều học bổng chính phủ nhất. Nhưng chương trình ngắn hay dài, nặng môn học hay nặng nghiên cứu sẽ dẫn tới những kết quả rất khác nhau về chi phí, kinh nghiệm và cơ hội nghề nghiệp. Phần dưới so sánh các loại thạc sĩ, độ dài theo nước, khác biệt giữa MBA và thạc sĩ chuyên ngành, điều kiện đầu vào, nguồn tài trợ, và chuyện công nhận bằng khi về nước.
Thạc sĩ ở các nước: độ dài và loại hình
Thời gian ghi dưới đây là chuẩn cho chương trình toàn thời gian; một số ngành và chương trình có bản ngắn hoặc dài hơn.
| Nước | Thạc sĩ giảng dạy | Thạc sĩ nghiên cứu | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Anh | Thường 12 tháng | MRes hoặc MPhil, 1–2 năm | Gần như không có kỳ nghỉ hè vì viết luận văn trong hè |
| Ireland, Hà Lan | Thường 1 năm | Hà Lan có thạc sĩ nghiên cứu 2 năm | Ngành kỹ thuật ở Hà Lan thường 2 năm |
| Mỹ | Thường 1,5–2 năm | Thạc sĩ có luận văn, thường là bước đệm tiến sĩ | Có thạc sĩ chuyên nghiệp định hướng nghề |
| Canada | Theo môn học, 1–2 năm | Theo luận văn, thường 2 năm | Chương trình theo luận văn hay có tài trợ |
| Úc | 1,5–2 năm, rút ngắn nếu cùng ngành | MPhil 1,5–2 năm | Một số chương trình 1 năm cho người có bằng danh dự |
| Đức, Pháp | Thường 2 năm | Gắn với nghiên cứu ngay trong chương trình | Pháp chia M1 và M2 |
| Nhật, Hàn | Thường 2 năm | Phần lớn thạc sĩ đều có luận văn | Nhật hay có giai đoạn nghiên cứu sinh dự bị trước khi vào chính thức |
Hai năm không tự động tốt hơn một năm. Chương trình một năm dồn nén, tiết kiệm chi phí và thời gian rời công việc; chương trình hai năm có kỳ thực tập hè, thời gian làm nghiên cứu sâu và xây mạng lưới.
Thạc sĩ giảng dạy hay thạc sĩ nghiên cứu
Thạc sĩ giảng dạy là lựa chọn của đa số người đi làm. Chương trình gồm các môn học bắt buộc và tự chọn, đánh giá qua bài tập, bài thi, dự án nhóm, và kết thúc bằng một luận văn hoặc dự án cuối khoá. Mục tiêu là nâng cấp kiến thức chuyên môn, chuyển ngành hoặc có bằng cấp để thăng tiến. Chương trình hay có môn thực hành, hợp tác doanh nghiệp, và đầu ra hướng thẳng tới thị trường lao động.
Thạc sĩ nghiên cứu dành phần lớn thời gian cho một đề tài, dưới hướng dẫn của giáo sư, kết thúc bằng luận văn dài có đóng góp nghiên cứu. Đây là bước đệm tự nhiên cho tiến sĩ, và ở một số nước như Canada, thạc sĩ theo luận văn thường đi kèm tài trợ qua trợ giảng hoặc trợ lý nghiên cứu. Người chọn thạc sĩ nghiên cứu cần chủ động liên hệ giáo sư trước khi nộp hồ sơ, giống như tiến sĩ.
Chọn sai loại là lỗi khá phổ biến. Người muốn đi làm nhanh mà chọn thạc sĩ nghiên cứu sẽ thấy chương trình nặng lý thuyết, ít kết nối doanh nghiệp. Người muốn học tiến sĩ mà chọn thạc sĩ giảng dạy một năm có thể thiếu kinh nghiệm nghiên cứu khi nộp tiến sĩ. Trước khi chọn, nên trả lời câu hỏi đơn giản: năm năm tới mình muốn làm việc ở doanh nghiệp, ở viện nghiên cứu hay ở trường đại học.
Giữa hai loại còn có các chương trình lai: thạc sĩ giảng dạy nhưng có luận văn dài, hoặc cho chọn giữa nhánh luận văn và nhánh dự án. Ở Mỹ, nhiều thạc sĩ khoa học cho chọn có luận văn hoặc không có luận văn; nhánh có luận văn dài hơn nhưng hợp người định học tiếp. Ở Hà Lan và Đức, thạc sĩ hai năm thường dành cả học kỳ cuối cho luận văn, có thể làm tại doanh nghiệp hoặc viện nghiên cứu. Khi đọc chương trình, hãy xem tỷ trọng tín chỉ của luận văn trên tổng chương trình, đó là con số cho biết chương trình thật sự nghiêng về đâu.
MBA khác thạc sĩ chuyên ngành thế nào
MBA là thạc sĩ quản trị kinh doanh dành cho người đã có kinh nghiệm làm việc, thường từ khoảng ba đến năm năm trở lên với chương trình toàn thời gian ở trường có tiếng. Chương trình học rộng các mảng quản trị như tài chính, marketing, vận hành, chiến lược, lãnh đạo, với nhiều học tình huống và học từ bạn cùng lớp. MBA ở Mỹ thường kéo dài hai năm có thực tập hè; ở châu Âu nhiều chương trình chỉ khoảng một năm.
Thạc sĩ chuyên ngành như tài chính, marketing, quản lý dự án, phân tích kinh doanh nhận người mới tốt nghiệp hoặc ít kinh nghiệm, học sâu một mảng. Học phí thường thấp hơn MBA, thời gian ngắn hơn, và phù hợp người muốn đi làm chuyên môn hơn là quản lý chung. Nhiều người Việt mới tốt nghiệp chọn MBA vì tên gọi quen thuộc, trong khi thạc sĩ chuyên ngành mới đúng với mục tiêu và hồ sơ của họ.
Đầu vào MBA thường xét kinh nghiệm làm việc, bài luận về mục tiêu nghề nghiệp, phỏng vấn, và điểm GMAT hoặc GRE ở nhiều trường, dù một số trường đã cho miễn trong điều kiện nhất định. Giá trị MBA nằm nhiều ở mạng lưới và thương hiệu trường, nên cân nhắc kỹ chương trình có tỷ lệ việc làm và mạng lưới cựu học viên ở thị trường mình định làm, kể cả Việt Nam.
Điều kiện đầu vào thạc sĩ: những gì thật sự được xét
Điểm trung bình đại học. Mỗi trường có bảng quy đổi điểm của Việt Nam, có trường phân nhóm trường đại học trong nước. Mức cao hơn thường cần cho trường cạnh tranh; điểm sát ngưỡng có thể bù bằng kinh nghiệm và bài luận tốt ở một số chương trình.
Ngành học trước. Thạc sĩ chuyên sâu đòi ngành liên quan; chương trình chuyển ngành có tồn tại nhưng thường yêu cầu môn nền như toán, thống kê, lập trình. Đọc kỹ mục điều kiện tiên quyết.
Ngoại ngữ. IELTS, TOEFL hoặc chứng chỉ tương đương theo ngưỡng của trường, thường cao hơn bậc cử nhân và có yêu cầu điểm thành phần. Học bằng tiếng bản địa cần chứng chỉ tiếng tương ứng.
GRE, GMAT. Một số chương trình ở Mỹ và trường kinh doanh vẫn yêu cầu hoặc khuyến khích; nhiều chương trình đã bỏ. Nếu là tuỳ chọn, chỉ nộp khi điểm giúp hồ sơ mạnh hơn.
Bài luận và thư giới thiệu. Bài luận trình bày vì sao chọn chương trình, mục tiêu sau học và sự chuẩn bị đã có. Thư giới thiệu từ giảng viên hoặc quản lý trực tiếp, nói được điều cụ thể về năng lực, có giá trị hơn thư từ người có chức danh cao mà không biết rõ mình.
Kinh nghiệm làm việc. Bắt buộc với MBA và một số thạc sĩ chuyên nghiệp; là điểm cộng với nhiều chương trình khác. Kinh nghiệm liên quan đến ngành được đánh giá cao hơn số năm.
Tài trợ và học bổng ở bậc thạc sĩ
Thạc sĩ giảng dạy hiếm khi được trường tài trợ toàn phần cho sinh viên quốc tế; phổ biến hơn là học bổng giảm một phần học phí. Nguồn tài trợ toàn phần chủ yếu đến từ học bổng chính phủ như Chevening của Anh, Fulbright của Mỹ, Australia Awards của Úc, học bổng của DAAD, MEXT, GKS, và Erasmus Mundus cho thạc sĩ liên kết nhiều nước châu Âu. Các học bổng này cạnh tranh cao, có lịch nộp riêng thường sớm hơn hạn nộp của trường, và nhiều học bổng có điều kiện về nước làm việc sau khi học.
Thạc sĩ nghiên cứu có nhiều cơ hội tài trợ hơn. Ở Canada và Mỹ, thạc sĩ theo luận văn có thể đi kèm vị trí trợ giảng hoặc trợ lý nghiên cứu, miễn học phí và trả lương. Ở Nhật, Hàn, sinh viên được giáo sư nhận có thể được giới thiệu học bổng của trường hoặc của quỹ. Ở Đức, đại học công lập gần như không thu học phí ở nhiều bang, nên gánh nặng chủ yếu là sinh hoạt phí.
Lời khuyên thực tế là bắt đầu săn học bổng từ mười hai đến mười tám tháng trước kỳ nhập học, chuẩn bị chứng chỉ ngoại ngữ và thư giới thiệu sớm, và nộp song song vài học bổng phù hợp hồ sơ. Học bổng chính phủ thường xét kỹ tiềm năng đóng góp cho Việt Nam, nên kế hoạch sau học phải cụ thể và thật.
Công nhận bằng thạc sĩ khi về nước
Bằng thạc sĩ do cơ sở giáo dục nước ngoài cấp được công nhận ở Việt Nam theo quy định của Bộ Giáo dục và Đào tạo về công nhận văn bằng, hiện là Thông tư 13/2021/TT-BGDĐT và các văn bản sửa đổi nếu có. Nguyên tắc chung là trường phải được phép đào tạo và chương trình được kiểm định hoặc công nhận chất lượng ở nước sở tại; độ dài một năm hay hai năm không phải là tiêu chí loại trừ nếu đáp ứng các điều kiện đó. Học trực tuyến, học tại phân hiệu hay học liên kết có những yêu cầu riêng cần kiểm trước khi đăng ký.
Với người làm trong khu vực công, giảng dạy đại học hoặc định học tiếp tiến sĩ trong nước, nên kiểm thêm yêu cầu của cơ quan, trường mình về loại bằng, thời gian học tập trung hay yêu cầu luận văn. Một số vị trí ưu tiên thạc sĩ có luận văn nghiên cứu. Câu hỏi này nên được hỏi trước khi chọn chương trình, vì sau khi đã học xong thì không đổi được loại bằng.
Giữ đầy đủ hồ sơ khi tốt nghiệp: bằng, bảng điểm, giấy xác nhận thời gian học, và nếu có, mô tả chương trình. Những giấy tờ này cần cho thủ tục công nhận và khi xin việc. Nếu cần người cùng chọn loại thạc sĩ và nước học theo mục tiêu nghề nghiệp, đội tư vấn Global Gate Pass nhận buổi trao đổi đầu miễn phí, không ràng buộc.
Câu hỏi thường gặp
Thạc sĩ một năm ở Anh có giá trị bằng thạc sĩ hai năm không?
Về bằng cấp, cả hai đều là thạc sĩ và được công nhận nếu trường, chương trình hợp pháp. Khác biệt nằm ở trải nghiệm: chương trình một năm dồn nén và ít thời gian thực tập, chương trình hai năm có kỳ hè và nghiên cứu sâu hơn. Nên chọn theo mục tiêu thay vì theo số năm.
Có cần GRE hay GMAT để học thạc sĩ ở nước ngoài không?
Tuỳ chương trình. Nhiều chương trình ở châu Âu, Úc không yêu cầu. Ở Mỹ, một số ngành và trường kinh doanh vẫn yêu cầu hoặc khuyến khích, nhưng nhiều chương trình đã chuyển sang tuỳ chọn hoặc bỏ hẳn. Kiểm trang tuyển sinh của từng chương trình.
Bằng cử nhân trái ngành có học thạc sĩ được không?
Được với nhiều chương trình, đặc biệt các thạc sĩ chuyển ngành như quản trị, phân tích kinh doanh, truyền thông. Một số ngành yêu cầu môn nền bắt buộc như toán, thống kê, lập trình; người thiếu môn nền có thể học bổ sung hoặc qua dự bị thạc sĩ.
Học thạc sĩ ở nước ngoài có được làm thêm không?
Có ở hầu hết các nước, theo giới hạn giờ trong kỳ học của visa du học, thường được làm toàn thời gian vào kỳ nghỉ chính thức. Chương trình một năm rất nặng nên thời gian làm thêm thực tế ít. Kiểm quy định hiện hành của từng nước.
MBA có phù hợp với người mới tốt nghiệp không?
Thường không. MBA thiết kế cho người đã có vài năm kinh nghiệm, học nhiều từ trải nghiệm của bạn cùng lớp. Người mới tốt nghiệp phù hợp hơn với thạc sĩ chuyên ngành, học phí thấp hơn và đúng với hồ sơ hiện có.
Học thạc sĩ nghiên cứu có cần liên hệ giáo sư trước không?
Nên có, và ở nhiều nước là bắt buộc. Giáo sư đồng ý hướng dẫn thường là điều kiện để trường nhận hồ sơ và xét tài trợ. Email nên ngắn gọn, nêu rõ hướng nghiên cứu, liên hệ với công trình của giáo sư và kèm hồ sơ cá nhân.