Du học sinh tìm việc làm thêm hiệu quả nhất qua ba kênh: cổng việc làm và trung tâm hướng nghiệp của chính trường (việc trong khuôn viên, ít rủi ro về giấy phép), các trang tuyển dụng phổ biến của nước sở tại, và mạng quen biết từ lớp học, câu lạc bộ. Trước khi nhận việc, bạn cần chắc ba điều: visa của mình cho phép làm loại việc đó và bao nhiêu giờ, mình đã có mã số thuế hoặc số an sinh mà chủ lao động yêu cầu, và mức trả không thấp hơn lương tối thiểu nơi đó. Ở các nước như Úc, Anh, Canada, Mỹ, sinh viên quốc tế được pháp luật lao động bảo vệ như người lao động khác khi làm việc hợp pháp.
Đã có nhiều bài trên trang tính làm thêm bù được bao nhiêu chi phí và giới hạn giờ làm theo từng nước. Bài này đi vào phần thực hành mà ít ai chỉ: viết CV theo kiểu nhà tuyển dụng nước ngoài đọc, chuẩn bị giấy tờ để được trả lương đúng luật, nhận diện những lời mời "làm không cần giấy tờ" và biết gõ cửa đâu khi bị trả thiếu tiền.
Ba điều kiểm trước khi nộp đơn bất kỳ việc gì
Visa cho phép làm gì, bao nhiêu giờ. Mỗi nước một quy định, và trong cùng một nước quy định có thể khác nhau giữa trong và ngoài khuôn viên, giữa kỳ học và kỳ nghỉ. Ở Mỹ, sinh viên F-1 chỉ được làm trong trường khi đang học; làm ngoài trường phải có chương trình thực tập được phép như CPT hoặc OPT. Ở Nhật và Hàn, phải xin giấy phép hoạt động ngoài tư cách lưu trú trước khi đi làm. Đọc điều kiện ghi trên visa hoặc thư cấp phép, và hỏi văn phòng sinh viên quốc tế khi chưa chắc. Các bài làm thêm theo từng nước trên trang đã liệt kê con số cụ thể.
Mã số thuế hoặc số an sinh. Chủ lao động hợp pháp cần một mã để khai lương với nhà nước: số an sinh xã hội ở Mỹ, số bảo hiểm quốc gia ở Anh, mã số thuế ở Úc và New Zealand, số bảo hiểm xã hội ở Canada, mã số thuế cá nhân ở Đức (thường được gửi qua thư sau khi đăng ký địa chỉ). Phần lớn xin miễn phí trên trang của cơ quan nhà nước. Ai đòi bạn trả tiền để "làm hộ" mã số thuế thì nên dè chừng.
Lương tối thiểu nơi mình làm. Lương tối thiểu có thể khác theo bang, tỉnh bang, theo tuổi hoặc theo ngành. Tra con số trên trang chính thức của cơ quan lao động địa phương trước khi phỏng vấn để biết lời đề nghị có hợp pháp không. Một lời mời trả theo giờ thấp hơn mức tối thiểu, dù "trả tiền mặt cho tiện", là dấu hiệu đầu tiên của một chỗ làm không đúng luật.
Lịch học đi trước. Việc làm thêm tốt là việc không ăn vào giờ học và giờ ngủ. Trước khi nhận ca, viết ra lịch học, lịch thi của cả học kỳ và tự hỏi mình còn lại bao nhiêu giờ thật sự. Điểm sụt hoặc vắng học quá mức ở nhiều nước ảnh hưởng thẳng đến tình trạng visa, nên giờ làm là thứ phải co giãn theo lịch học chứ không phải ngược lại.
Nơi tìm việc: bắt đầu từ trong trường
Việc trong khuôn viên thường là lựa chọn đầu tiên hợp lý cho năm nhất: thư viện, nhà ăn, phòng thể thao, văn phòng khoa, trợ giảng hoặc trợ lý nghiên cứu cho sinh viên năm trên. Chủ lao động là trường nên hiểu lịch học, trả lương đúng quy định, ít rủi ro sai loại giấy phép. Các vị trí này thường đăng trên cổng việc làm nội bộ của trường từ trước khi học kỳ bắt đầu, và hết rất nhanh; theo dõi ngay khi nhận email kích hoạt tài khoản sinh viên.
Trung tâm hướng nghiệp của trường (career service) là nơi ít du học sinh tận dụng nhất dù hoàn toàn miễn phí. Họ sửa CV, tập phỏng vấn thử, giới thiệu hội chợ việc làm và danh sách chủ lao động quen gửi tin tuyển. Một buổi sửa CV ở đây đáng giá hơn mười lần gửi đơn đại trà.
Ngoài trường, các kênh phổ biến là trang tuyển dụng lớn của nước sở tại, trang tuyển việc theo ca của chuỗi bán lẻ, nhà hàng, siêu thị, và mạng quen biết. Ở nhiều nơi, phần đáng kể việc làm thêm không bao giờ được đăng tuyển công khai mà được lấp bằng người quen giới thiệu: bạn cùng lớp đang làm, trưởng câu lạc bộ, giảng viên hướng dẫn. Đó là lý do tham gia hội sinh viên, câu lạc bộ chuyên ngành, hoạt động tình nguyện ngay từ đầu lại có ích cho việc làm, không chỉ cho đời sống.
Cộng đồng người Việt ở nước sở tại cũng hay giới thiệu việc, nhất là nhà hàng, tiệm nail, cửa hàng. Nhiều chỗ làm tử tế, nhưng cũng là nơi hay xảy ra trả dưới lương tối thiểu, trả tiền mặt không phiếu lương, làm quá giờ visa cho phép. Người cùng tiếng không có nghĩa là luật được miễn; áp dụng đủ ba câu hỏi kiểm ở trên.
CV kiểu nước ngoài khác CV ở Việt Nam thế nào
Nhà tuyển dụng việc làm thêm đọc một CV trong vài chục giây. Một số thói quen viết CV ở Việt Nam khiến hồ sơ bị loại ngay ở nhiều nước nói tiếng Anh; ở Đức, Nhật, Hàn quy ước lại khác nữa. Bảng dưới nêu những khác biệt hay gặp nhất.
| Điểm | Thói quen hay gặp | Cách viết được đánh giá cao hơn |
|---|---|---|
| Thông tin cá nhân | Ghi ngày sinh, giới tính, tình trạng hôn nhân, ảnh thẻ | Ở Mỹ, Anh, Úc, Canada thường bỏ ảnh và các thông tin này; Đức, Nhật, Hàn vẫn có nơi quen dùng ảnh — xem mẫu của trung tâm hướng nghiệp |
| Độ dài | Hai, ba trang liệt kê mọi hoạt động | Một trang cho việc làm thêm, chọn những gì liên quan đến vị trí |
| Mục tiêu nghề nghiệp | Câu chung chung về mong muốn phát triển | Hai dòng nói rõ bạn là ai, làm được gì, có thể làm khung giờ nào |
| Kinh nghiệm | Liệt kê nhiệm vụ | Viết bằng động từ hành động và kết quả: phục vụ bao nhiêu khách mỗi ca, xử lý việc gì |
| Lịch làm | Không nhắc | Ghi rõ số giờ và khung giờ có thể làm, đúng với giới hạn visa |
| Người tham chiếu | Bỏ trống | Một giảng viên, người quản lý cũ hoặc trưởng hoạt động tình nguyện đồng ý xác nhận |
Với việc phục vụ, bán lẻ, nhà tuyển dụng quan tâm đến sự tin cậy, khả năng giao tiếp và việc bạn có mặt đúng ca hơn là bằng cấp. Kinh nghiệm bán hàng online ở nhà, phụ quán của gia đình, tổ chức sự kiện ở trường cấp ba đều đáng ghi, miễn viết cụ thể. Thư xin việc ngắn kèm theo, nhắc tên cửa hàng và lý do muốn làm ở đó, giúp bạn khác hẳn những đơn gửi hàng loạt.
Phỏng vấn và ngày làm đầu tiên
Phỏng vấn việc làm thêm thường ngắn và thực tế: bạn có thể làm những ca nào, đã từng làm việc tương tự chưa, xử lý thế nào khi khách phàn nàn, khi đồng nghiệp vắng. Chuẩn bị trước hai ba câu chuyện ngắn từ trải nghiệm thật — một lần làm nhóm, một lần giải quyết vấn đề — và luyện kể trong vòng một phút. Nhiều chỗ làm có "ca thử" vài giờ; ở nhiều nước, ca thử kéo dài hoặc làm việc thật cho khách vẫn phải được trả lương, nên hỏi rõ trước khi đến.
Ngày đầu đi làm, chủ lao động hợp pháp sẽ yêu cầu bạn điền giấy tờ: thông tin thuế, tài khoản ngân hàng để trả lương, đôi khi bản sao visa để kiểm quyền làm việc. Đó là dấu hiệu tốt. Hãy xin bản hợp đồng hoặc thư mô tả công việc, mức lương theo giờ, cách tính ca đêm, cuối tuần, ngày lễ nếu có, và chu kỳ trả lương. Một chỗ làm không đưa giấy tờ gì, chỉ hẹn "cuối tháng tính", là chỗ cần thận trọng.
Lưu lại lịch ca của chính mình: ngày, giờ vào, giờ ra, giờ nghỉ. Ghi chép đơn giản trên điện thoại này là bằng chứng quan trọng nhất nếu sau này có tranh chấp về tiền lương, và cũng giúp bạn tự kiểm mình không vượt giới hạn giờ làm của visa trong tuần cao điểm.
Quyền của bạn khi đi làm và dấu hiệu đang bị bóc lột
Bạn có quyền như người lao động khác. Ở Úc, cơ quan thanh tra lao động khẳng định người có visa, kể cả sinh viên quốc tế, có cùng quyền nơi làm việc như mọi người lao động. Anh, Canada, Mỹ, New Zealand cũng áp dụng luật lương tối thiểu, an toàn lao động cho người làm việc hợp pháp. Quyền này gồm lương không thấp hơn mức tối thiểu, phiếu lương ghi rõ giờ và khoản khấu trừ, môi trường làm việc an toàn.
Phiếu lương là thứ phải có. Mỗi kỳ trả lương nên có phiếu ghi số giờ, mức trả, thuế đã khấu trừ. Không có phiếu lương nghĩa là bạn không có bằng chứng thu nhập, không khai thuế được, không đòi được tiền thiếu và có thể không được tính quyền lợi hưu trí nơi có chế độ này.
Dấu hiệu bị bóc lột. Trả theo giờ thấp hơn mức tối thiểu; giữ hộ chiếu của bạn; bắt "đặt cọc" để được nhận việc; ép làm vượt giờ visa rồi doạ báo cơ quan di trú nếu bạn phàn nàn; không trả tiền ca thử dài; trừ lương vì lý do không rõ ràng. Không chủ lao động hợp pháp nào được giữ hộ chiếu của nhân viên.
Làm vượt giờ là rủi ro của chính bạn. Dù chủ lao động gợi ý, người chịu hậu quả về visa khi làm vượt giờ cho phép là sinh viên. Từ chối ca vượt giờ là quyền của bạn, và nên làm bằng tin nhắn để có ghi lại.
Bị trả thiếu lương hoặc bị quỵt tiền: làm gì theo thứ tự
Bước đầu tiên là nói chuyện với quản lý hoặc chủ, kèm bảng giờ làm bạn tự ghi và phiếu lương nếu có. Nhiều trường hợp là nhầm lẫn tính toán và được sửa ngay. Nếu không được giải quyết, gửi yêu cầu bằng văn bản qua email hoặc tin nhắn, nêu rõ số giờ, mức đúng, số tiền còn thiếu và hạn trả. Văn bản này là bước nhiều cơ quan khuyến nghị trước khi khiếu nại.
Nếu vẫn không được, tìm đến cơ quan bảo vệ quyền lao động của nước đó: cơ quan thanh tra lao động ở Úc, dịch vụ tư vấn quan hệ lao động ở Anh, cơ quan tiêu chuẩn lao động của tỉnh bang ở Canada, sở lao động của tiểu bang ở Mỹ. Đường đến các cơ quan này thường có trên trang của trường. Hội sinh viên, công đoàn và các trung tâm trợ giúp pháp lý miễn phí cho sinh viên cũng hỗ trợ viết đơn và đi cùng.
Nhiều du học sinh không dám khiếu nại vì sợ ảnh hưởng visa, nhất là khi đã lỡ làm vượt giờ. Một số nước đã có cơ chế để người lao động có visa báo cáo bóc lột mà không bị huỷ visa chỉ vì lý do đó, trong những điều kiện nhất định; Úc có thoả thuận giữa cơ quan thanh tra lao động và Bộ Nội vụ về việc này. Điều kiện cụ thể thay đổi theo thời điểm, nên hỏi văn phòng sinh viên quốc tế hoặc trung tâm pháp lý trước khi quyết định, thay vì im lặng chịu thiệt.
Cuối học kỳ hoặc cuối năm tài chính, nhớ khai thuế nếu nước đó yêu cầu. Sinh viên có thu nhập thấp ở nhiều nước được hoàn lại một phần hoặc toàn bộ thuế đã khấu trừ, và tờ khai đúng hạn cũng là hồ sơ sạch cho những lần xin visa sau. Nếu cần lập kế hoạch học và làm cho một chương trình cụ thể, đội tư vấn Global Gate Pass có thể cùng bạn xem lịch học, giới hạn giờ làm và ngân sách trong buổi gặp đầu miễn phí.
Câu hỏi thường gặp
Chưa có mã số thuế thì có đi làm được không?
Ở nhiều nước bạn có thể bắt đầu làm khi đang chờ mã số thuế, miễn đã nộp đơn xin, nhưng chủ lao động có thể khấu trừ thuế ở mức cao hơn cho đến khi có mã. Ở Mỹ, việc xin số an sinh thường cần thư mời làm việc trong trường và xác nhận của văn phòng sinh viên quốc tế. Xin mã càng sớm càng tốt sau khi đến.
Làm thêm qua ứng dụng giao đồ ăn có hợp lệ không?
Phụ thuộc visa và luật từng nước. Giao đồ ăn qua ứng dụng thường là hình thức tự làm chủ, không phải làm công ăn lương, và một số loại visa du học không cho phép tự kinh doanh hoặc chỉ cho phép trong khuôn khổ nhất định. Hỏi văn phòng sinh viên quốc tế trước khi đăng ký, đừng dựa vào lời bạn bè.
Có nên nhận việc trả tiền mặt cho nhanh không?
Trả tiền mặt tự nó không trái luật nếu có phiếu lương và khai thuế đầy đủ. Vấn đề là nhiều việc "tiền mặt" đi kèm trả dưới lương tối thiểu, không ghi nhận giờ làm, không có bảo hiểm tai nạn lao động. Khi có tranh chấp, bạn gần như không có bằng chứng. Nên ưu tiên việc trả qua tài khoản ngân hàng.
Làm trợ giảng hay trợ lý nghiên cứu có tính vào giới hạn giờ không?
Thường có. Việc trợ giảng, trợ lý nghiên cứu được trả lương là việc làm và tính vào giới hạn giờ của visa ở nhiều nước, trừ khi đó là phần bắt buộc của chương trình học hoặc học bổng nghiên cứu theo quy định riêng. Kiểm với khoa và văn phòng sinh viên quốc tế cho trường hợp của mình.
Bị đuổi việc vì từ chối làm vượt giờ visa thì sao?
Từ chối làm vượt giới hạn giờ hợp pháp là quyền của bạn. Ở nhiều nước, sa thải vì người lao động thực hiện quyền hợp pháp có thể bị coi là không công bằng. Giữ lại tin nhắn, lịch ca và liên hệ cơ quan bảo vệ quyền lao động hoặc trung tâm pháp lý sinh viên để được tư vấn cụ thể.
Năm nhất có nên đi làm thêm ngay không?
Nhiều người nên đợi hết học kỳ đầu. Vài tháng đầu là lúc quen cách học, quen sống tự lập; nhận nhiều ca quá sớm hay kéo điểm xuống. Nếu ngân sách cần, bắt đầu với vài giờ mỗi tuần trong trường rồi tăng dần khi đã nắm được nhịp học.